Prawica.net

...w wyrokach przeznaczenia, jak sądzę, nieuniknione było powstanie tak ogromnego miasta i początek państwa największego po bogów potędze - Liwiusz

Spadek trojański, ucieczka Eneasza z podbitego miasta, występek westalki przeciw czystości, nieusprawiedliwiony nawet obcowaniem z samym Marsem, cudowne uratowanie bliźniaków – to wszystko układa się w historię o powstaniu Romy. Czy legendę, jak wolą inni...

Założenie Rzymu nierozerwalnie kojarzone jest z rokiem 753 przed Chrystusem. Powstaje na dawnym cmentarzu (prawdopodobnie chowano tam zmarłych jeszcze w VIII w. p.n.e., uprzednio kremowanych, w urnach w kształcie chatki). Szybko ten obyczaj został został wyparty na rzecz wspólnych, rodzinnych grobów – wpływ zacieśniania się stosunków rodowych.

W strukturze społecznej swoje odbicie ma klanowość – czy to podpatrzona u Etrusków, czy autonomicznie wypracowana. Stosunek do rodziny również wydaje się zaczerpnięty z życia ludu Etrurii, w przeciwieństwie do rozwiązłości Ateńczyków. Na pewno Rzymianie przejęli od Etrusków estymę dla wróżbiarstwa, naczelne zasady ujęte w disciplina Etrusca, stąd też ogromna rola kapłanów. Pontifex maximus - był najwyższym kapłanem, miał do pomocy jeszcze 15 członków. W królestwie ten zaszczyt przypadał monarsze, ostał się i w republice (był nim np. Cezar w 63), w patrycjacie cesarzowi (Cezar August w 12). Tak chętnie praktykowany przez wodzów triumphus (od IIIw. przed Chr.) ma swoje korzenie u Etrusków.

W kolejnych sobie będą zawdzięczać dominującą pozycję w świecie antycznym (pamiętając o rządach Etrusków w okresie monarchii rzymskiej), nie bez znaczenia będą doskonałe możliwości jakie oferowała wybrana lokalizacja, w tym Tyber, który zapewnia wszelkie korzyści morza, a wyklucza wszelkie jego niedogodności - przytaczając za Cyceronem.

Ze względu na ustrój państwa rzymskiego wyróżniamy cztery okresy.

Przy wyborze władcy znów daje osobie znać spuścizna Etrusków. Król (rex) wybierany zgodnie z obrzędem, w którym bogowie mieli decydujący głos. Robili to przez kapłanów (augurów). Po udzieleniu pozytywnej odpowiedzi kapłani przedstawiali kandydata zgromadzeniu ludowemu, w którego skład wchodziły rody. Jego rządy nie były dziedziczne.

Tak zaprzysiężony władca posiadał imperium w trzech dziedzinach: społeczno-politycznej, militarnej i sakralnej. Wiarygodne wydają się informacje mówiące o kompetencji króla do wydawania ustaw – leges regie. Dominowało prawo zwyczajowe. Aby podkreślić jego władzę, liktorzy nosili przed nim fasces. Można zauważyć, że liczba rózeg była uzależniona od sprawowanego urzędu, najwięcej, bo 24 przed dyktatorem, 12 przed konsulem, 6 przed pretorem - to jeszcze przed nami.

Senat (senex) pełnił jak na razie jeszcze rolę doradczą, po śmierci króla przejmował władzę do czasu wybrania następcy. Powoływano zgromadzenia ludowe - comitia curiatia. Kwestor prowadził najpoważniejsze sprawy karne. Kapłani najpewniej pomagali królowi w sprawowaniu władzy sądowniczej, jeszcze w początkach rzeczypospolitej odgrywali niepoślednią rolę.

Nieprzyjemne doświadczenia z lat panowania ostatniego władcy (Tarkwiniusza Pysznego) oraz zwiększająca się rola reprezentantów senatu doprowadziły do porzucenia monarchii na rzecz nowych rządów.

Mamy więc zgromadzenie obywatelskie, które podejmowało ważkie decyzje z zakresu uchwalania prawa i wybierania urzędników. Mamy też senat, jego rola będzie stale rosnąć (aż do zamordowania Tyberiusza), którego skład w V-IV przed Chr. dobierał konsul. Po utworzeniu urzędu cenzora, to jemu powierzono to zadanie. W III w. p.n.e. Appius dążył do przełamania monopolu arystokracji w senacie, pozwalając nowym i wyzwoleńcom wchodzić w jego poczet. Co zaowocowało oporem ze strony senatu i przyjęciem zasady, że osoby piastujące ważne stanowiska, ustępując będą zasilały grono senatorów. Sprawy z zakresu polityki zagranicznej kierowano na obrady senatu.

Władzę wykonawczą otrzymali konsulowie oraz urzędnicy magistraturalni. Konsulów było dwóch i wzajemnie się kontrolowali. Już w 343r. jeden z nich wywodził się z warstwy biedniejszej (plebejuszy), a w 172 r. wybrano dwóch.

Biedniejsze warstwy jeszcze nie odgrywały istotnej roli w głosowaniach. Z czasem urzędy otworzyły się i na przedstawicieli plebsu. W V przed Chr. zaczęły zbierać się koncylia plebejskie, wybrano swojego pełnomocnika, trybuna ludowego, organizował zgromadzenia, interweniował, kiedy jakiś urzędnik naruszał interesy ludu, mógł występować z inicjatywą ustawodawczą – takową posiadali tylko urzędnicy, nie grono obywateli. Uznane (zgromadzenie) w 471r. p.n.e, ale jeszcze nie miały znaczenia prawnego. W 450-449r. powstaje ustawa dwunastu tablic.

W szranki o stanowiska stawali mężowie odziani w białe (symbolizowały czystość) togi, prezentowali coś, co dzisiaj nazwalibyśmy programem lub planem przyszłych działań. W przyszłości walka wyborcza będzie toczyła się także na murach – jak znalezione w Pompejach inskrypcje.

O ich wyborze decydowały komicja centurialne (comitia centuriata), a następnie zgromadzenia ludowe comitia curiata. Istotną rolę zaczną też odgrywać comitia tributa - podzielone według terytorium.

Zasada (cursus honorum) określała, że urzędy obejmuje się od najniższego (kwestura) do najwyższego, cenzus wiekowy, ale jak to z zasadami, zdarzały się wyjątki. Urzędnicy posiadający imperium (konsul, pretor, cenzor) mogli uchylać postanowienia niższych urzędników (np. kwestor, edyl). Wyżsi urzędnicy uzyskali też prawo przepowiadania oraz obserwowania znaków – czego już nie mieli augurowie.

Imperium maius, czyli najwyższą władzę, mieli tylko konsulowie. W ich domenie znajdowała się władza administracyjna i wojskowa. Kwestie karne było przeznaczone dla pretorów, ale konsulowie zachowali pewne wpływy w sprawach cywilnych oraz karnych – dużej wagi. Zwoływali zgromadzenia. Mieli uprawnienie pozwalające im powoływać dyktatorów - też posiadał imperium. Mógł być powoływany na 6 miesięcy w nadzwyczajnych przypadkach, co nie znaczy, że nie przedłużano tego okresu.

Pretorzy – stali na czele sądownictwa. Mogli rozpocząć rok swoich rządów od wydania aktu (edyktu - ius edicendi) określającego jego zamierzenia w toku urzędowania. Na początku był 1, później 8 (za Sulli) i 16 (za Cezara). Pod nieobecność konsula, pretor przejmował jego obowiązki. Urząd pretora miejskiego (praetor urbanus) powstał w 367r. p.n.e., jego odpowiednik dla cudzoziemców (praetor peregrinus) w 242r. p.n.e. Mimo że formalnie nie mieli władzy ustawodawczej, wpływali poprzez stosowanie prawa na stosunki prawne. Wykształciło sie prawo pretorskie (ius praetorium, a w nim np. własność bonitarna (oprócz tego były jeszcze dwie: kwirytarna oraz prowincjonalna, przeznaczona dla weteranów) – z uznania urzędnika.

Cenzorzy - zajmowali się utrzymywaniem porządku publicznego i stali na straży obyczajności obywateli, nieprzestrzegających prawa obywateli mogli ukarać notą cenzorską. Oceniali przydatność konkretnych obywateli do służby wojskowej. Ponadto układali listy senatorów i mogli wykluczyć osobę z tego szacownego grona.

Edylowie - odpowiadali (najpierw 2, później było ich 4; dwóch dla plebejuszy, dwóch kurulnych) za mir w Rzymie, dostawy zboża, tępili spekulacje. Mogli wymierzać kary. Im powierzano organizację igrzysk. Urząd kosztowny, ale wart swej ceny.

Kwestorzy - odpowiadali za skarb państwa. Najpierw 2, później 4, a wreszcie 20. Intratna też z innego powodu, pozwalała na koniec kariery zasiadać w senacie.

Wymienia się jeszcze tresviri capitales - pełniących funkcje policyjne: zapobieganie, ściganie, doprowadzanie, osadzanie i nadzorowanie skazanych. Do nich należało wykonywanie kary głównej.

Schyłek republiki. Wojny domowe. Przejście do nowej formy rządów jest już przesądzone. Przez złośliwych nazywana komedią demokracji. Za sprawą cesarza Oktawiana Augusta odbywa się to łagodnie.

Ale czy już za Cezara nie pożegnano się ostatecznie z republiką? Senat przyjął dekrety, w których uznawał go w pełni za monarchę. (...) wybrano go na konsula na lat dziesięć, tak jak przedtem na dyktatora. (...) Oddano mu wybór urzędników. (...) i będzie mógł posługiwać się wojskiem i skarbcem jedynie on (...) Wielu wprowadził też do senatu. (...) wydał różne prawa i rozszerzył granice miasta - objaśnia Dion.

Stopniowo zgromadzenia ustawodawcze przestały odgrywać rolę, by w końcu I w. po Chr, nie odbywały się. To nam wyjaśni, dlaczego cesarze dbali o właściwy skład senatu, który przejął na siebie rolę prawodawczą (uchwały uzyskują moc ustawy). Pamiętajmy, że już w III w. p.n.e. skład senatu podlegał liście cenzorskiej.

Władcy wdawali tak zwane konstytucje cesarskie, takie jak dekrety (wyroki), edykty (dot. administracji), reskrypty (odpowiedzi na pytania prawne) i wreszcie mandaty (zarządzenia adresowane do namiestników prowincji).

Pozwolono w senacie zasiadać członkom nowych rodów, z drugiej strony zapewniało to spokój w prowincjach. Oktawian wprowadził armię zawodową, nadawano obywatelstwo za służbę, do legionów rekrutowano tylko obywateli.

Struktura administracji republikańskiej nie została zniesiona, jednak princeps delegował swoich urzędników, którzy oczywiście byli mu podporządkowani i mieli większą władzę.

Dominat. Nie pozostawia się już cienia wątpliwości, kto naprawdę rządzi. Cesarz posiada władzę absolutną. Dominus et deus. Wola cesarza najwyższym prawem. Dioklecjan wprowadza tetrarchię – rządy kolegialne - oraz kolejne reformy ( rozdział władzy cywilnej od wojskowej; próba uzupełnienia skarbca państwa; wprowadzenie złotej monety).

Nie były to nazbyt efektywne zmiany, inne zupełnie chybione, jak maksymalne ceny, zwłaszcza, że bardzo rozbudował aparat biurokratyczny - co mogło utrudnić porządkowanie finansów. Przed swoją abdykacją (w 305r.) zdążył poważnie zaszkodzić chrześcijanom. Konstantyn Wielki przynosi ukojenie prześladowanym.

Smutny koniec dominatu i tak już pogrążonego w chaosie Cesarstwa Zachodu. Odoaker strąca z tronu ostatniego cesarza Romulusu Augustulusa i wysyła insygnia cesarska do Konstantynopola.

Wojciech Łapiński