Śp. Kapelan Rodzin Katyńskich ks. Peszkowski pozostawił nam wspaniały skarb: Prawda, Pamięć, Prawo, Przebaczenie. Miłosierdzie i przebaczenie nie przekreśla dochodzenia do prawdy, za którą w przeszłości przecież wielu cierpiało. Złu nie można pobłażać, ale jeśli krzywdom stało się zadość, to należy przebaczyć. - to przesłanie odnosi się także do tak trudnego tematu, jakim są zaszłości na Kresach.

Ucieczka od historii jest bezcelowa i niebezpieczna, ponieważ wróci w najmniej odpowiednim momencie, zniekształcona dekadami lat przemilczeń, zaskakując obecnych, nieprzygotowanych do zmierzenia się z nią, udźwignięcia jej. Niebezpieczna, ponieważ czyni to ją podatną na zafałszowania, a nas zostawia bezradnych wobec fałszów.

Dopóki nie nauczymy się, że każdy powinien być kustoszem historii, czy to swojej rodzinnej, lokalnej, społecznej, krajowej, dopóty nasza postawa obywatelska nie będzie w pełni uformowana. Nie wypełniona, duchowo pusta.

Czego nie możemy zrobić sami, jako Naród mamy prawo domagać się od naszych przedstawicieli. Na nich spoczywa obowiązek strzeżenia dziedzictwa narodowego, upowszechniania dóbr kultury – źródła tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju. Niestety, li tylko retorycznie można się zapytać, co z edukacją w szkołach, co z lekcjami historii, gdzie misja telewizji publicznej, co z miejscami pamięci, co z pomnikami, et cetera. Jeżeli nie chcecie, Panowie, pomagać, to może chociaż nie przeszkadzajcie.

Z Polską historią jest trochę jak z beczką Pandory – wymieszane dramatyczne losy Rzeczpospolitej z długimi latami cenzury, kłamstw, prób niezbornych kompromisów - gdzieś tam na dale jest nadzieja, nadzieja na to, że wszystkie dzieje (dobre i złe) uda się opisać, poddać wymagającej debacie, przywrócić im rzeczywisty wymiar. Zapominając o trudnych okresach w naszej historii, skazujemy przede wszystkim na zapomnienie ludzi. Ofiarom odbieramy to co najcenniejsze – ślady jakie pozostawili na Ziemi. Zamykamy ich w anonimowości.

Nienawiść - opowiadania niesamowite, takimi wydały mi się po przeczytaniu pierwszych stron książki. Nierealne, makabryczne, wydobyte z najdalszych i najciemniejszych mroków historii ludzkiej, przyprawiające o ciarki na całym ciele.

Jak ta, w której jeden z braci (Ukraińców), z pozoru ten spokojniejszy, bierze za nogi małą Żydówkę Ryfkę i rozłupuje jej czaszkę na kamieniu. Ciąg zdarzeń jest tyle straszny, co niezwykły, niewytłumaczalny. Gdy Jewhen roztrzaskał Ryfcę głowę, a Mychajło strzelił Jewhenowi w łeb, od tyłu zaszedł go stary Hurnyk i siekierą odrąbał mu głowę. Spirala zbrodni.

Czuję się jak bohater-narrator, który jako dziecko przygląda się i zastanawia: dlaczego? Dlaczego oni wszyscy zginęli? Nie sposób nie zadać sobie pytania, skąd to zachowanie? Czy to wojna miała taki przemożny wpływ na zachowanie ludności ukraińskiej? Czemu tak się lubowali w zadawaniu cierpienia Żydom i Polakom? Ślepa nienawiść? Ideologia?

Skomplikowane stosunki, z dnia na dzień pogarszające się relacje współmieszkańców, izolowanie się we własnych grupach. Towarzyszymy młodemu bohaterowi w jego latach dzieciństwa. Zabawy z przyjaciółmi, obcowanie z przyrodą, wysłuchiwanie bajek. To wszystko nagle się zmienia. Znika przyjaciel Motiu, inny Sławko nie chce się z nim bawić, ignoruje go. Koniec z wesołymi bajkami dziadka. Zamiast nich wysłuchuje w domu strasznych opowieści, przy lekko tlącym się świetle, ukryty pod łóżkiem albo na zapiecku.

Ten mroczny świat duchów, zjaw, rozświetlają właśnie Anioły. Pisał o nich św. Bernard: Zapatrzeni w Oblicze Ojca Niebieskiego nie przestają zajmować się ludźmi. Stróże, zastępy drewnianych figurek, podarunek od dziadka. Obdarzone miłością i zaufaniem dziecka, stają się jego obrońcami, tarczą, która chroni małego bohatera i jego rodzinę. Sąsiadka Olga, Ukrainka, ratuje rodzinę przed nadchodzącymi bandami morderców. Przeżyli tę rzeź, choć śmierć była blisko. Ogień mimo że podłożony, nie strawił pozostawionego dobytku, zatrzymał się na podstawach domu, nie zakradł się do środka, strzeżonego przez błogosławione duchy.

Okres stałych dylematów, trudnych wyborów, walki o zachowanie godności, honoru. Zachowania po prostu człowieczeństwa. Lecz to co wydaje nam się teraz proste, co moglibyśmy na co dzień robić bez większego wysiłku, wtedy było decyzją z pogranicza życia, a śmierci.

Wpierw straszliwe kaźnie Żydów, bestialskie mordy na całych rodzinach. Później ten los spotkał i Polaków. Nie morderstwa, a okrutne akty znęcania się na ofiarami, kaci upojeni wymyślaniem sadystycznych tortur. Brutalne gwałty córek na oczach matek i matek na oczach rodzin, obcinanie nosów, uszu, wyłupywanie oczu. Obcinanie nóg, rąk, kobietom piersi, wreszcie głów. W użyciu były siekiery, widy, piły – którymi potrafiono przerżnąć ciało nieszczęśnika. Palenie żywcem. Zbrodniarze odczuwali jakąś niepohamowaną, dziką namiętność w mordowaniu Żydów i Polaków. Nieopisana brutalność, odczłowieczenie, a zarazem systematycznie przygotowywana eksterminacja.

Co mogli zrobić Polacy dla swoich sąsiadów czy dla obcych ludzi. Czy przyjąć i ukrywać Żydów? Co ma zrobić ojciec, który staje w obliczu takich dylematów, kiedy może zginąć jego najukochańsze dziecko, jego umiłowana żona. Czy tak się poświęcić dla kogoś, kogo w ogóle się nie zna? W razie wpadki - kara śmierci dla całej rodziny. Nie zwykła śmierć, ale perfidnie przygotowana, z całym instrumentarium i szatańskimi scenariuszami w głowach oprawców.

Dziadek Ignacy udziela prostej odpowiedzi: Albo to trzeba kogoś znać, by ratować.

Jednak nie wszyscy byli tacy, jedni nie mogli – czy można ich winić?; inni nie chcieli – czy można mieć do nich pretensje?

Nienawiść nie tylko opowiada o kresach ludzkiej wytrzymałości, granicy dobra i zła, godności i hańbie, przyjaźni i zdradzie. Jest lekcją historii, historii trudnej, bolesnej i tak nieodległej, pamięć o ofiarach UPA wymaga, abyśmy kultywowali prawdę o tamtych wydarzeniach. Kolejna rocznica, już 65., ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach, będzie 11 lipca 2008 roku.

Wojciech Łapiński