Dzisiaj, tj. 13 kwietnia obchodzimy Światowy Dzień Pamięci Ofiar Katynia. Nieprzypadkowo w tym dniu. Niemcy w 1943 roku, właśnie 13 kwietnia, ogłosili iż odkryto groby polskich oficerów w Lesie Katyńskim. O mord oskarżono Moskwę. Także 13 kwietnia, ale roku 1990, Michaił Gorbaczow, prezydent ZSRR, przyznał, że w Lesie Katyńskim doszło do tej okropnej masakry z winy Związku Radzieckiego. Przez wiele lat tajono prawdę o tej zbrodni. Nawet 2 lata wcześniej, czyli w 1988, Gorbaczow jeszcze mówił:

Teraz – o zagładzie polskich oficerów w Katyniu. Wielu ludzi w Polsce jest przekonanych, że jest to dzieło rąk Stalina i Berii. Obecnie bada się skrupulatnie historię tej tragedii. Na podstawie wyników badań można będzie osądzić, na ile usprawiedliwione są te lub inne sądy, oceny. W Katyniu stoją teraz obok siebie dwa pomniki – zabitych Polaków i zabitych radzieckich jeńców wojennych, rozstrzelanych tam przez faszystów. Jest to także symbolem wspólnego nieszczęścia, które spotkało obydwa nasze narody. - z posłowia do książki Inteligencja wobec nowych problemów socjalizmu, napisanego po spotkaniu na Zamku Królewskim w Warszawie z przedstawicielami polskiej inteligencji.

Stalin i jego następcy karmili Polaków kłamstwami na temat losów oficerów armii polskiej. I tak pleciono androny, że to pewnie faszyści zgładzili Polaków, wcześniej tłumaczono, że na pewno zbiegli do Mandżurii, i tak wymyślano różne kuriozalne historie. Sytuacja w jakiej znalazła się Polska nie sprzyjała wyjaśnieniu losów internowanych oficerów. Niechętni do zajęcia się sprawą byli i alianci. Churchil i Roosvelt posiadali informacje o tym, nie ma co ubierać w eufemizmy, ludobójstwie. Mimo to nie zrobili nic, żeby sprawie nadać bieg, ba!, sami intensywnie działali, aby zatuszować sprawę i nie dawać jej rozgłosu. Cóż, prawda jest taka, że jeżeli sami nie będziemy dbali o swoje interesy, nikt tego za nas nie zrobi. W trudnych chwilach polegać możemy tylko na sobie. Nikt nas nie będzie wyręczał i przypominał o polskiej historii, jeżeli sami nie będziemy tego robić, nie zrobi tego nikt. I pretensje możemy mieć tylko do siebie.

Kiedy Polacy po wojnie nie mogli drążyć tematu – z powodu przyjaźni polsko-sowieckiej, zwycięzcy wojny nie poczuwali się do wyjaśnienia losu polskich żołnierzy. Tyle Polsce pozostało gwarancji i umów o wzajemnej pomocy z Wielką Brytanią z roku 1939. Nie doceniono ofiary polskiego żołnierza stojącego na drodze bolszewizmu kroczącego ku Europie.

NKWD rozlokowało jeńców w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. Nastąpiło to jeszcze we wrześniu 1939 roku. Już w lutym wysłano notatkę do Stalina z zapytaniem o decyzję w sprawie więźniów. Decyzją z 5 marca (Rozkaz numer 13) Stalin kazał rozstrzelać jeńców przebywających w tych obozach. NKWD mordowało jeńców w okresie od 3 kwietnia do 13 maja 1940 roku. Przetrzymywany w Kozielsku, zamordowano i pochowano w Lesie Katyńskim. W ośmiu grobach o głębokości do 3 metrów, największy z nich miał kształt litery L, 26 metrów liczył dłuższy bok. NKWD ułożyło ciała w 12 warstw, tak, że głowy kolejnych ofiar kładziono w nogach wcześniej zastrzelonych. Jeńców z Ostaszkowa zamordowano i pochowano niedaleko Miednkoje, zaś w Charkowie ze Starobielska. Ofiarami tych czystek padło ok. 15 tysięcy Polaków.

Jeszcze pod koniec kwietnia 1943 roku do Katynia przyjechała międzynarodowa komisja ekspertów, którzy potwierdzili, że zbrodni z pewnością przed rokiem 1941. Józef Mackiewicz w Katyniu pojawia się w drugiej połowie maja. Został zaproszony przez władze niemieckie, decyzję o wyjeździe podjął po uprzednim skontaktowaniu się z AK i uzyskaniu zgody na wyjazd. Po powrocie zdał relację w wywiadzie w Gońcu Codziennym.

Warto przytoczyć kilka jego refleksji, niektóre aż nadto obrazowe. Artykuł Dymy nad Katyniem ukazał się w piśmie Lwów i Wolno nr 10 i 11 (1947):

Ażeby uplastycznić jego doniosłość, należy pokrótce przedstawić metodę prac ekshumacyjnych. Ogólne kierownictwo spoczywało w rękach niemieckich oczywiście. Ale bezpośrednie roboty wykonywane były przez ekipę Polskiego Czerwonego Krzyża, na czele której stał dr Wodziński z Krakowa. Do swej dyspozycji miał robotników, zarówno wolnego najmu spośród mieszkańców okolicznych, jak też przydzielonych jeńców sowieckich. Trupy wydobywane z dołów śmierci układano szeregami na ziemi. Z szeregów brano po jednym, celem dokonania oględzin i zrewidowania. Mundury były przeważnie w dobrym stanie, rozpoznawało się nawet gatunek materiału, jedynie odbarwione.

Wszystkie części skórzane, w tej liczbie buty, robiły na pierwszy rzut oka wrażenie gumowych. Ponieważ z reguły każde zwłoki sklejone były niejako sokiem trupim, lepkim, strasznym, cuchnącym, więc o rozpinaniu kieszeni, ani tym bardziej ściąganiu butów, mowy być nie mogło. Operacja odbywała się tedy w ten sposób, że specjalni robotnicy, w obecności dyżurnego delegata Polskiego Czerwonego Krzyża, rozcinali nożami kieszenie i cholewy butów, bo w tych ostatnich też znajdowano nieraz ukryte różne przedmioty.

Wszystko znalezione wydostawano na światło dzienne. Wszystko co mogło stanowić wartość dowodową, pamiątkę dla rodziny, wskazówkę przy identyfikacji, lub wartość materialną (dokumenty osobiste, legitymacje, pamiętniki, notatki, listy, fotografie, medaliki, książeczki do nabożeństwa, kwity, medale, ordery, pierścionki itd.) składane było do specjalnie na ten cel przygotowanych kopert, zaopatrzonych kolejnym numerem. Takiż numer ewidencyjny przyczepiano następnie do zwłok, które, o ile nie wykazywały specjalnego interesu dla ekspertyzy medycznej, odkładano zaraz do innego szeregu. Po czym grzebano je w nowych, wspólnych mogiłach.

Mackiewicz nie miał wątpliwości, kto jest odpowiedzialny za te zbrodnie:

Wróciłem, wciąż z chustką przytkniętą do nosa, wyrzygałem się dyskretnie za pniem grubej sosny i znów grzebać począłem patykiem w strzępach cuchnących papierów, porozrzucanych po lesie. Tam, gdzie skrawki gazet nie wykazywały daty, odczytywałem ustępy depesz, opis zdarzeń, z których wyraźnie wynikało, że dotyczą pierwszych miesięcy roku 1940. Nie późniejszych.

A więc jednak nie ulega wątpliwości: zbrodni mogli dokonać tylko bolszewicy.

Przy zwłokach w Katyniu znaleziono około 3300 listów i kartek pocztowych, otrzymanych przez jeńców od rodzin w kraju, a kilka napisanych i nie wysłanych - do kraju. Ani jeden z tych listów, ani jedna z tych kartek nie posiada daty późniejszej niż kwiecień 1940 r. Potwierdzają to rodziny w kraju, których korespondencja uległa raptownemu przerwaniu w tym czasie. Bolszewicy mogliby odpowiedzieć, że dla jakichś przyczyn zakazali jeńcom korespondować. Tego nie twierdzą, bo brak im ku temu uzasadnienia. Ale mogliby tak twierdzić - bez uzasadnienia. Natomiast w stosunku do gazet nie mają żadnego wytłumaczenia, żadnego, które by licowało ze zdrowym rozsądkiem ludzkim.

Przez lata ks. Zdzisław Peszkowski, jeniec obozu w Kozielsku, kapelanem Rodzin Katyńskich, walczył o prawdę. Z czasem, co prawda trwało to długo, ale dopiął swego. Pamięć o Golgocie Wschodu to przede wszystkim jego wielka zasługa. W tym roku ma wejść do kin film Andrzeja Wajdy o Katyniu. Pamiętam. Katyń 1940 - to inicjatywa ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Kazimierza Michała Ujazdowskiego. Akcja planowana z rozmachem, w jej skład mają wejść: projekty edukacyjne, informacje przekazywane za pośrednictwem telewizji, reklam ulicznych. Początek w maju, na dobre ma ruszyć od sierpnia.

Na koniec jeszcze jeden fragment z tekstu Mackiewicza:

Listy, listy, listy. Listy do rodzin. Ogromna większość zachowana jeszcze w stanie możliwym do odczytania. Dużo jest takich, które przez jeńców zostały napisane w Kozielsku, ale już - nie wysłane. Przy zwłokach znaleziono około 1650 listów, 1640 kartek pocztowych i 80 depesz. Ani jeden z tych listów, ani jedna kartka, ani depesza, nie posiada daty późniejszej niż - kwiecień 1940 roku!

Kto ich nie miał w ręku, wydobytych z dołów śmierci, z masy poklejonych trupów - ten może jeszcze dopatrywać się w mordzie katyńskim sprawy, którą dziś należy traktować w płaszczyźnie politycznej rozgrywki. Kto je czytał, zaciskając usta i nos chustką, kto wdychał ich słodkawą woń trupią, nad zwłokami "kochanego", do którego były pisane, dla tego nie ma i nie może być względów innych, jak obowiązek rzucenia prawdy w oczy świata.

Listy te były chowane na piersiach i w bocznej kieszeni, i w tylnej kieszeni, i w cholewach butów, zależnie od ówczesnej woli żyjącego jeszcze adresata. Chowane jak relikwie. Później wystawione na pokaz i profanację wrogiej niemieckiej propagandy.

Na billboardach mają pojawić się między innymi takie świadectwa jak listy przechowywane przez żołnierzy, które nigdy nie zostały wysłane...

Wojciech Łapiński