SIŁA OBRONNA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
(fragmenty większego opracowania)
Zapewnienie trwałego bezpieczeństwa narodowego ma podstawowe znaczenie dla przyszłości każdego narodu i państwa. W tym celu państwo powinno dysponować nowoczesnym systemem obronnym zdolnym sprostać aktualnym zagrożeniom i wyzwaniom. Czy współczesne państwo polskie ma taki system? Wielu uważa, że mimo uzyskania członkostwa w NATO jeszcze go nie ma, a politycy odpowiadający za bezpieczeństwo narodowe nie bardzo wiedzą jak ten system zbudować.
W Polsce po odzyskaniu wolności i zmianie ustroju oraz rozwiązaniu Układu Warszawskiego (UW) osłabiono elementy ofensywnego systemu wojskowego dawnego PRL, w którym dominowały struktury i środki uderzeniowe (ofensywne), wojsk operacyjnych, przeznaczonych do działań na tzw. froncie zewnętrznym. Jednak wraz z tymi oczywistymi zmianami zdewastowano istniejącą infrastrukturę wojskową (koszary, lotniska itp.) i zlikwidowano system Obrony Terytorium Kraju (OTK). Zamykano też garnizony i rozwiązywano brygady i dywizje na terenie Polski wschodniej (sic!), które później, po kilku latach, trzeba było odtwarzać. Pozbywano się też dobrze zorganizowanych i sprawnych rodzajów wojsk, np. desantu morskiego? (...)
Polska nie jest supermocarstwem i być może dlatego wielu sądzi, że w razie zagrożenia jest skazana na przegraną, jak to było w latach II wojny światowej. Wydaje się jednak, że jest to nie tylko efekt lat czarnej propagandy klęski wojennej 1939 r. Może to być rezultat poglądów z minionego okresu ?zimnej wojny?, kiedy dominował ?materiałowy? punkt widzenia na obronność. Wynik wojny miał być pochodną stosunku sił walczących stron, a więc liczby dywizji oraz ilości rakiet z głowicami jądrowymi, tysięcy czołgów, samolotów. Komuś wychowanemu na takim wzorze działań wojennych może wydawać się, że obecne Wojsko Polskie nie ma szans w przypadku zagrożenia. Bez nowego, odbiegającego od starych szablonów spojrzenia na problemy bezpieczeństwa narodowego w XXI w. nie będzie można wyeliminować w Polsce braku wiary we własne siły.

Źródła wiedzy o bezpieczeństwie narodowym i obronie Polski
Stan bezpieczeństwa narodowego decyduje o bycie i rozwoju narodu i państwa. Wybór środków umacniających bezpieczeństwo i możliwości obrony musi opierać się na wiedzy minimalizującej pomyłki i niepewność co do skuteczności podejmowanych działań. Przegląd strategii oraz politologii jednoznacznie wskazuje, że źródłem podstawowym tej wiedzy jest doświadczenie narodów. (...)
Latami dokonywano też ciągłych redukcji stanów osobowych armii. Ten problem tzw. restrukturyzacji jest szczególnie znamienny. Tłumaczenie tego procesu zamiarem racjonalizacji wydatków nie wyjaśnia wszystkiego skoro kolejne redukcje nie spowodowały istotnej zmiany w strukturze polskich wydatków obronnych i nie dały pieniędzy na pełną modernizację techniczną wojska. Także inne zalety tego procesu, jak chociażby ?usprawnienia kierowania armią, zbliżenie struktur do potrzeb NATO, obniżenie kosztów utrzymania armii, posiadanie armii sprawnie funkcjonującej? wydają się wątpliwe. (...)

Czym powinna być współczesna obrona militarna Polski?
W powszechnej świadomości Polaków, ukształtowanej pamięcią o minionych wojnach i powstaniach, obrona militarna Polski kojarzy się z reakcją na agresję. I często działania służące obronie państwa kojarzone są z wysiłkiem, który owocował klęską. Przygotowania do obrony stają się niejako preludium klęski ? przed wrześniem 1939 r. społeczeństwo polskie ofiarnie zbierało środki na dozbrojenie armii.
Politycy zdając sobie sprawę z tego stanu świadomości uspokajają społeczeństwo zapewnieniami, że ?Polsce nic nie zagraża?. Czy to prawda? Zapewne nie ma groźby wybuchu III wojny światowej. Są jednak inne liczne zagrożenia. Tymczasem w konsekwencji tych uspokajających deklaracji w społeczeństwie pojawia się wątpliwość co do celowości i sensu przygotowań obronnych. Skoro nic nam nie grozi, to po co wydawać pieniądze na wojsko i dlaczego młodzi Polacy mają wkładać mundury wojskowe?
Tysiące lat doświadczeń różnych państw i narodów, w tym także doświadczenia Polaków, upoważniają do stwierdzenia, że powyższe podejście do obrony militarnej jest zaprzeczeniem rzeczywistych procesów funkcjonowania państwa. Co więcej, w polskim przypadku jest to sprawdzona droga do utraty niepodległości. Bowiem to nie przygotowania do obrony, ale ich zaniedbanie i opóźnienia prowadziły do nieszczęść, do przegranych wojen i powstań. (...)
Odnosząc się więc do potocznych wyobrażeń Polaków o obronie militarnej celowe jest znalezienie odpowiedzi na następujące pytania:
- jaka jest istota funkcjonowania państwa w środowisku międzynarodowym;
- jaka jest relacja, między stanem obrony militarnej państwa polskiego, a przyszłością Polski;
- jaka jest relacja między obrona militarną, a innymi funkcjami państwa polskiego w realizacji celów narodowych?
(...)

[Obrona militarna, a przyszłość Polski.
Dowodem braku wyobraźni są zapewnienia części polityków, ale również i niektórych wyższych wojskowych, jakoby Polsce w najbliższej przyszłości nic nie zagrażało. Z całą powagą twierdzi się, że w ciągu najbliższych dziesięcioleci nie będzie zagrożenia dla bezpieczeństwa Polski . Przy czym ta ?prognoza? odnosi się jedynie do oceny zdolności naszych potencjalnych przeciwników do podjęcia próby agresji na Polskę. Nie mówi co Polska powinna uczynić, aby takie zagrożenie w ogóle nie wystąpiło. Można przypuszczać, że panuje opinia, iż nasz wysiłek w przeciwstawianiu się zagrożeniu będzie nieskuteczny i tym samym jest być może zbyteczny. Może zresztą żadnej wojny lub innego zagrożenia o charakterze zbrojnym nie będzie?
Nie tak dawno amerykański politolog, Francis Fakuyama, ogłosił ?koniec historii? stwierdzając, że na świecie zwyciężył ostatecznie model organizacji społeczeństw wg wzoru demokratycznego z gospodarką wolnorynkową,, a więc odtąd nie będzie już żadnych konfliktów skoro ludzie nie mają o co walczyć. Wkrótce jednak ?historia? przypomniała o sobie w licznych konfliktach zbrojnych, w tym także w wojnie nad Zatoką Perską. (...)
Stąd też ?obrona narodowa może być jedynie ?ustawicznym tworzeniem? w oparciu o infrastrukturę, której głównymi zaletami powinny być wielostronność i możliwość dostosowania się do sytuacji.
Konieczność tworzenia sprawnego systemu obronnego jest bezsporna. Były prezydent Czech Vaclav Havel napisał: ?właśnie teraz, gdy nie ma widocznych zagrożeń, trzeba myśleć o obronności (...) musimy wyraźnie wykazać gotowość podzielenia się odpowiedzialnością za pokój i obronę ludzkiej godności?. (...).
Obrona militarna Polski, przygotowana i funkcjonująca w czasie pokoju, jest swego rodzaju narzędziem do tworzenia, kształtowania, kreowania przyszłości państwa polskiego. Zlekceważenie przygotowań obronnych było i będzie głównym źródłem utraty suwerenności, możliwych klęsk i tragedii. Stan taki jest niebezpieczny dla przyszłości Polski i Europy. Innymi słowy przygotowania obronne są konieczną inwestycją dla zapewnienia bezpiecznej przyszłości przyszłym pokoleniom Polaków. Obrona militarna tworzy podstawową i największą wartość jaką państwo winno dać swym obywatelom - bezpieczną przyszłość.

Obrona militarna Polski, a inne funkcje państwa.
Państwo, jako najwyższa forma organizacji społeczeństwa, realizuje jednocześnie szereg funkcji: gospodarczą, pracy, prawa, oświaty, kultury, opieki społecznej, obronną, itp. Każda z tych funkcji wymaga żmudnych działań organizacyjnych i prawnych władz państwowych oraz podejmowania decyzji co do koniecznych nakładów finansowych. Błędy w podejmowaniu decyzji w tych sprawach są często głównym powodem upadku lub klęski państwa. (...)
W krajach demokratycznych wydatki na wojsko rywalizują z wydatkami na świadczenia społeczne. Należy jednak zgodzić się z marsz. Slessor?em, który stwierdził, że zachowanie bezpieczeństwa i życia jest najważniejszym świadczeniem państwa na rzecz obywateli, a czego nie można zagwarantować bez nowoczesnej i sprawnej armii.
Przechodząc do polskiej rzeczywistości politycznej musimy stwierdzić, że sprawy obronności wyglądają źle. Przykładem może być losy debat parlamentarnych na temat obronności. Było ich mało. Parlamentarzyści nie mieli czasu by radzić o tych sprawach. Kiedy w końcu dochodziło do debaty, to nic istotnego z niej nie wynikło dla obronności. W konstytucji RP w istocie zdeprecjonowano rolę i znaczenie sił zbrojnych oraz kwestie obronności. Część polityków nie rozumie też roli wojska w okresie pokojowym. To prawda, że minął okres zimnej wojny, kiedy to siła militarna była głównym elementem w polityce wielkich mocarstw. Obecnie obserwujemy wzrost roli innych czynników wpływających na pozycje danego kraju w międzynarodowym układzie sił. Są nimi potencjał ekonomiczny, stabilność wewnętrzna, wkład w rozwój kultury i cywilizacji światowej, siła moralno-etyczna i realistyczna polityka zagraniczna, umiejętnie kojarząca własne interesy narodowe z interesami społeczności międzynarodowej. Ale to wcale nie oznacza, że armia utraciła swoje znaczenie w stosunkach międzynarodowych. Nadal obowiązuje reguła, że ?polityka zagraniczna, nie poparta siłą staje się bezsilna?. (...)
Bez zdolności do skutecznej obrony militarnej państwo jest skazane na upadek. Dlatego obrona militarna Polski nie może być improwizowanym zrywem podejmowanym dopiero w obliczu agresji. Jest ona podstawą trwałości państwowości polskiej umożliwiającą realizację pozostałych funkcji państwa w polityce zagranicznej i wewnętrznej.

Narodowe i zewnętrzne środki obrony militarnej.
Państwo stara się zapewnić sobie zewnętrzne warunki bezpieczeństwa zawierając różnego rodzaju układy, sojusze i koalicje. Starania Polski podejmowane po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. nie dały Polakom międzynarodowych gwarancji bezpieczeństwa. Konsekwencją tamtych starań był sojusz z Francją i Wielką Brytanią, który publicysta Stanisław Cat-Mackiewicz określał mianem ?sojuszu egzotycznego?. I chociaż taka opinia jest przesadzona (sojusznicy Polski wypowiedzieli Niemcom wojnę w 1939 r.) to ten sojusz nie zagwarantował Polsce odzyskania niepodległości po zakończeniu wojny w 1945 r. Historia uczy, że ryzykownym jest opieranie bezpieczeństwa, a więc fundamentu państwowości na obcej sile zbrojnej. (...)
Rezygnacja z własnej siły militarnej na rzecz pomocy zewnętrznej i zabieganie o protekcję zewnętrzną były objawem degeneracji państwa. Marsz. Piłsudski pisał: ?gdy jednak przejdziemy prawie do ostatnich chwil życia Rzeczypospolitej,(...) znajdziemy, wobec słabości własnych sił, poszukiwania protekcji na zewnątrz. Prawie wszyscy dygnitarze byli płatni przez obcych, brali pensje nadzwyczajne od obcych potencji. Szukano protektorów utytułowanych: wielką protektorką Polski była Katarzyna II, wielkim ?przyjacielem? Polski był również Fryderyk Wielki w sąsiednich Prusach i wreszcie trzecią protektorką Polski była Maria Teresa. Przy takich protekcjach, sądzę, nawet wysoka protekcja Boska pomóc by nam nie zdołała (...)?. Za przyczynę upadku siły militarnej marsz. J. Piłsudski uważał ?zniknięcie ?siły jedynowładców - królów dziedzicznych? i przejęcie rządów przez demokrację szlachecką, co spowodowało, że natychmiast ?interes wojska? był usuwany na dalszy plan w porównaniu do innych potrzeb, niechybnie istniejących w państwie?. W konsekwencji dążenie do wygody i dobrobytu spowodowały, że zanikła ?twarda, żelazna praca związana z wojskiem, z siłą zewnętrzną i pracą wewnętrzną nad duszą ludzką, która musi znowu stać się twardą i hardą w służbie wojskowej?.
Druga RP, także za sprawą marsz. Piłsudskiego, dbała o wojsko. Mimo to we wrześniu 1939 r. Niemcy pokonały Polskę, a jej sojusznicy nie zdobyli się na okazanie efektywnej pomocy. Stworzony przez władze RP system bezpieczeństwa narodowego zawiódł. Powstaje jednak pytanie, czy los wojny (reakcja sojuszników) nie byłby inny, gdyby Polska inaczej przygotowała się do obrony, licząc przede wszystkim na własne siły. Zamiast tworzyć system wojskowy o charakterze ofensywnym (nowoczesna koncepcja wojny manewrowej), oparty na założeniu współpracy koalicyjnej z Zachodem, należało rozwinąć obronę terytorialną opartą o umocnienia i fortyfikacje. Uporczywa i wytrwała obrona miast oraz rejonów umocnionych byłaby ? można tak sądzić - skutecznym sposobem hamującym niemiecki ?Blitzkrieg?. Natomiast polskie ?manewrowanie? wojskiem złożonym z piechoty i kawalerii, atakowanym przez samoloty i czołgi, okazało się działaniem ryzykownym i nieskutecznym. Nadzieja, że po upływie dwu tygodni ruszy wielka ofensywa na Zachodzie i odciąży front w Polsce też okazała się złudna. Stało się tak, chociaż nie brakło w Polsce trzeźwych ocen realności pomocy ze strony sojuszników. Gen. Kutrzeba i ppłk Mossor pisali w tajnym opracowaniu nt. możliwości obronnych Polski: ?żaden z możliwych naszych sojuszników nie może być traktowany jako zupełnie pewny? .
Współpracę w zakresie obrony militarnej z innymi państwami jest niezbędna dla bezpieczeństwa kraju. Musi jednak opierać się na założeniu zmienności (zawodności) polityki sojuszników. Warto chyba pamiętać o słowach brytyjskiego polityka, premiera Palmerstona: ?byłoby krótkowzrocznym sądzić, że ten czy tamten kraj może być wiecznym sojusznikiem lub wiecznym wrogiem Anglii. Nie uznajemy ani odwiecznych wrogów, ani odwiecznych sojuszników. Wieczyste są tylko nasze interesy i obowiązek ich obrony?.
Współcześnie sojusze określa się jako ?środek do zwiększania własnego bezpieczeństwa?. Celem jest zwielokrotnienie własnej siły obronnej (w przypadku sojuszy obronnych) i umocnienie poczucia bezpieczeństwa państw tworzących dany sojusz. Zatem, aby poważnie myśleć o sojuszu należy przede wszystkim posiadać potencjał cenny w punktu widzenia sojuszników. W przypadku sojuszu obronnego jest nim Narodowy System Obrony Państwa, obejmujący nowoczesne siły zbrojne i cały układ pozamilitarny, sprawnie kierowane i dowodzone zgodnie z przyjętą doktryną obronną (strategią) zapewniającą minimum bezpieczeństwa w przypadku konfliktu zbrojnego. Przy tworzeniu NSOP trzeba dążyć do wykorzystania właściwych środków obrony państwa, do których za Clausewitz?em zaliczamy: 1) wojska operacyjne zdolne do uczestnictwa w działaniach zaczepnych; 2) wojska terytorialne do obrony terytorium państwa; 3) społeczeństwo przygotowane do uczestnictwa w obronie; 4) odpowiednio przygotowane do obrony terytorium państwa; 5) stworzona w czasie pokoju możliwość działań nieregularnych; te wszystkie środki łącznie, właściwie zorganizowane, powinny być wspierane 6) sojuszem, w ramach systemu zbiorowego bezpieczeństwa.
Doświadczenie historyczne wskazuje, że opieranie własnego bezpieczeństwa jedynie na sojuszach jest błędne. Podobnie zawodnym może okazać się poszukiwanie gwarancji bezpieczeństwa w sojuszu wnosząc doń jedynie wojska operacyjne, a zapominając o innych środkach obrony. Tylko dysponując narodowymi środkami obrony, zaczynając od wojsk operacyjnych, a kończąc na masowych działaniach nieregularnych, możemy zagwarantować państwu niezawodność sojuszu. Sojusze bywają zawodne bowiem interesy państw je tworzących mogą podlegać zmianom. Dlatego dysponowanie własną siłą jest najlepszą gwarancją zachowania podmiotowej roli w sojuszu.
Podstawą bezpieczeństwa narodowego jest własna, narodowa obrona militarna - przygotowywana, obliczona na samodzielne, samowystarczalne sprostanie zagrożeniom. Tymczasem w Polsce obserwujemy działania sprzeczne z tą zasadą. Przedstawiciele władz wiele robią dla stworzenia gwarancji bezpieczeństwa państwa starając się o uczestnictwo w sojuszu obronnym NATO. Jest to działanie słuszne i godne poparcia. Jednocześnie jednak nie robi się zbyt wiele dla tworzenia własnych, narodowych zdolności obronnych. Dzieje się tak chociaż w charakterze NATO własne zdolności obronne każdego z państw (narodowa obrona kraju) są podstawą funkcjonowania sojuszu Północnoatlantyckiego. Co więcej, Polska zapomina, że dla stworzenie sprzyjających warunków bezpieczeństwa w jej otoczeniu nie wystarczy aktywny współudział w zbiorowych wysiłkach na rzecz bezpieczeństwa. Potrzebna jest własna siła obronna, która będzie uwiarygodniać dążenia polityczne Polski.

Środki właściwe dla obrony militarnej Polski.
W tworzeniu systemu bezpieczeństwa narodowego Polski rzeczą o pierwszorzędnym znaczeniu jest znalezienie metody na skutecznej obronę militarną. Innymi słowy chodzi o spełnienie podstawowego wymogu sprawnego działania, czyli należy: ?... zmierzać do określonego celu w danych warunkach przy pomocy właściwych środków... .
Przez ?właściwe środki? obrony militarnej Polski należy rozumieć te, które są konieczne do spełnienia, by osiągnąć cel - obronić państwo. Trzeba też pamiętać, że: ?W strategii nie należy obierać za punkt wyjścia tego, co jest możliwe, ale szukać tego, co jest konieczne i starać się to osiągnąć?.
Aby zapewnić skuteczną obronę militarną Polski po pierwsze musimy wiedzieć jakich środków militarnych może użyć agresor chcąc podporządkować sobie państwo polskie. Parafrazując Clausewitza można stwierdzić, że użycie sił zbrojnych napastnika przeciwko Polsce, w formie pośredniej czy bezpośredniej, będzie aktem przemocy, mającym na celu zmuszenie do spełnienia woli obcego państwa (agresora). Pokonanie Polski (Clausewitz: obezwładnić państwo) będzie oznaczało osiągnięcie przez agresora trzech celów:
Ţ Zniszczenie (obezwładnienie) polskich sił zbrojnych.
Ţ Opanowanie (zajęcie, kontrolowanie) terytorium Polski.
Ţ Złamanie woli obrony niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej RP władz i społeczeństwa polskiego.
Zasadniczym środkiem właściwymi dla osiągnięcia tych celów są wojska operacyjne agresora - czyli mobilny, ofensywny komponent sił zbrojnych umożliwiający wykonanie uderzenia na siły obrońcy i wtargnięcie na jego terytorium dla obezwładniania sił zbrojnych zaatakowanego i rozbicia obrony w jednej, lub kilku bitwach (operacjach) walnych (generalnych) . Założenia strategii ofensywnej opierają się na dążeniu do stworzenia i wyzyskania przewagi (ilościowej, jakościowej, sytuacyjnej) przy zastosowaniu czynnika inicjatywy i zaskoczenia. Pozwalało to najeźdźcy, po możliwie najszybszym rozbiciu sił obrony, opanować terytorium zaatakowanego państwa, okupować je i narzucić własne warunki polityczne lub system rządów.
Dążeniem agresora jest, aby obrońca - zwykle słabszy - przyjął jego strategię prowadzenia wojny. Przystąpił do obrony podobnymi sposobami walki (regularne bitwy), np. dążąc do rozstrzygnięcia konfliktu przy pomocy bitwy walnej (generalnej). W takiej sytuacji obrońca dysponując mniejszymi siłami musi ulec przewadze agresora. U podłoża wielu błyskotliwych zwycięstw (wojen błyskawicznych) zarówno w przeszłości (np. Aleksander Wielki, Hanniball, Napoleon, Hitler - 1939-41 r.) jak i współcześnie (np. operacja ?Pustynna Burza?) legły błędy obrońców, którzy przeciwstawiali się, zwykle silniejszemu i sprawniejszemu napastnikowi stosując podobną strategią i środki walki (zazwyczaj uderzeniowe wojska operacyjne).
Zdarzało się też, że silniejszy agresor (okupant) ponosił klęskę, jeżeli broniący się naród potrafił znaleźć ?właściwe środki? obrony. Konflikty i wojny, które wybuchały pod 1945 r. (Algieria, Wietnam, Afganistan, Czeczenia, Somalia, Chorwacja, Słowenia itd.) dowiodły, że nawet supermocarstwa doznają porażek i muszą wycofywać się z atakowanego (okupowanego) terytorium. Świadczy o tym lista ponad 200 suwerennych państw świata (na początku wieku było ich zaledwie 30), które potrafiły wyzwolić się spod obcego panowania lub obronić swą suwerenność.
Źródłem tego militarnego fenomenu skutecznej obrony jest uświadomienie jakie w danej sytuacji są środki właściwe do obrony kraju. Dlatego po drugie najważniejszym jest zrozumienie w jaki sposób możemy się bronić. Ta zasada została wyrażona w starej - sformułowanej już ponad 2.500 lat temu - chińskiej dyrektywie: ?zwyciężaj strategią strategię? wraz z innym założeniem z tamtego okresu: ?sprawą najwyższej wagi w wojnie jest rozbicie strategii wroga, (...) najlepszą strategią w walce jest zniweczyć plany wroga?.
?Późniejsza i współczesna nauka i sztuka wojskowa modyfikuje, ale podobnie ujmuje przesłanie tej dyrektywy. Porównajmy dla przykładu zalecenie Napoleona - ?na wojnie obowiązuje ugruntowana maksyma - nigdy nie robić tego, czego nieprzyjaciel chce, i to z tego tylko powodu, że tak chce nieprzyjaciel? , albo szerszą interpretację Liddell Harta: ?zadaniem wielkiej strategii winno być wykrycie i ugodzenie w piętę Achillesową możliwości wojennych przeciwnika (...) Zastosowanie siły w miejscu, w którym przeciwnik jest mocny, osłabia uderzającego w stopniu nieproporcjonalnym do osiągniętych wyników. By uderzyć skutecznie, należy uderzyć w miejsce słabe (...) Albowiem walka ?na siłę? nie tylko powoduje niebezpieczeństwo wyczerpania, lecz również stwarza ryzyko, że przypadek może przesądzić o wyniku. Strateg powinien rozważyć sposoby paraliżowania, a nie zabijania?.
Popularnym przykładem zastosowania powyższej dyrektywy w wymiarze taktycznym (bezpośrednie starcie) może być przypowieść biblijna o Dawidzie, który uderzeniem kamienia wyrzuconego z procy pokonał siłacza Goliata. Ta sama reguła jest zawarta w ludowym powiedzeniu: ?nie kop się z koniem?.

Zwyciężać strategię strategią.
Agresor dąży do tego, aby wojna trwała możliwie najkrócej. Dlatego obrońca powinien starać się maksymalnie przedłużać opór. Oznacza to przede wszystkim, że powinien uchylać się przed stoczeniem bitwy (operacji) walnej (generalnej), w której przewaga agresora, spotęgowana atutami inicjatywy i zaskoczenia, mogłaby doprowadzić do szybkiego rozbicia słabszych sił obrony. Działania obronne podejmowane w formie generalnego starcia z siłami agresora stanowią zawsze wielkie ryzyko. I to nie tylko dla wyniku podejmowanej bitwy (operacji), ale bywa brzemienne dla obrony całego państwa (np. przegrana w bitwie walnej pod Maciejowicami, kiedy przypadek - spóźnienie dywizji gen. Pomińskiego - zadecydował o klęsce całego powstania). Wymóg minimalizacji, a nawet eliminacji ryzyka w obronie państwa jest podstawowym założeniem, gdyż w dowodzeniu: ?... podstawą jest umiejętność zapobiegania katastrofie. Umiejętność ta nie stanowi jeszcze gwarancji powodzenia, ale jej brak jest gwarancją klęski.?
Jak słusznie napisał płk Stefan Mossor: ?jedna walka nie rozstrzyga już o losach wojny, ale tysiące walk.? Unikając walnej bitwy obrońca pozbawia agresora możliwości wyzyskania skoncentrowanej w zgrupowaniu uderzeniowym przewagi. Zaciśnięta pięć napastnika uderza w próżnię. Takie sposoby prowadzenia walk obronnych obserwowaliśmy w Wietnamie i Afganistanie, czy na terenie Czeczenii, gdzie obrońcy zamiast jednej wielkiej bitwy podejmowali tysiące drobnych starć i walk. Napastnik, mimo miażdżącej przewagi (np. wagomiar bomb zrzuconych na Wietnam był większy od zrzuconych w całej II wojnie światowej), nie mógł jej wyzyskać dla wykonania rozstrzygającego uderzenia. Prowadzenie obrony państwa przy pomocy przestrzennej obrony i stosowania działań nieregularnych w masowej skali (co stanowi zarazem spełnienie strategicznego postulatu rozproszenia sił przeciwnika) jest drogą do sukcesu. Znaczenie takiego postępowania Machiavelli skomentował następująco: ?dążenie do rozproszenia sił nieprzyjaciela stanowi chyba najważniejsze zadanie wodza?.
Rozproszenie, dekoncentracja sił agresora pozwala z kolei obrońcy ?być ogólnie słabszym, a mimo to stale operować przewagę - oto tajemnica sztuki wojennej i jej zadanie?. Doprowadzenie do rozproszenia, dekoncentracji sił agresora oznacza nie tylko pozbawienie go możliwości operowania przewagą, ale równocześnie pozbawienie go czynników inicjatywy i zaskoczenia, które przejmuje wtedy obrońca. Oznacza to doprowadzenie do sytuacji, gdy agresor mając miażdżącą nawet przewagę liczbową, jakościową i materialną nie może jej wykorzystać. Nie ma opłacalnego celu do uderzenia (jakim byłyby siły obrony przyjmujące regularną bitwę jako formę operacji obronnej). W praktyce uchylenie się obrońcy od bitwy walnej prowadzi do tzw. ugrzęźnięcie wojsk agresora (tak było w Wietnamie i Afganistanie), a w konsekwencji do wydłużenia konfliktu (wojny) na miesiące i lata i do jego przegranej.
Doświadczenia z Wietnamu spowodowały, że w USA sformułowano regułę określaną jako doktryna Powella: ?mocno albo wcale?. Oznacza ona, że użycie sił zbrojnych USA jest uzależnione od pewności, iż konflikt można będzie rozstrzygnąć szybkim uderzeniem wykorzystując przewagę techniczną.
Po trzecie - dla określenia środków właściwych do obrony Polski konieczne jest przyjęcie strategii odpowiedniej dla obrony państwa przed napadem przeważających sił agresora. Podstawą skutecznej, właściwej strategii obronnej państwa jest umiejętne wykorzystanie, (wyzyskanie) atutów, jakie daje obrona własnego terytorium. Dlatego Clausewitz podkreślał, że: ?obrona jest silniejszą formą prowadzenia wojny (...) przewaga obrony (dobrze pojętej) jest bardzo duża - o wiele większa, niż się to na pierwszy rzut oka wydaje (...) pomoc okazywana przez teatr wojenny, jest oczywiście po stronie obrońcy (...) armia nacierająca zaczynając kampanię odrywa się od swego teatru wojennego i osłabia się przez to? . Przewaga obrony tkwi w tym, iż obrońca może przygotować i wykorzystać do walki z wojskami operacyjnymi najeźdźcy nie tylko swoje wojska operacyjne, ale również te środki, których nie może wykorzystać napastnik, tj. (1) wojska terytorialne, (2) walory obronne i przygotowanie obronne terytorium, (3) pomoc ze strony przygotowanej obronnie własnej ludności oraz (3) działania nieregularne w masowej skali (powstanie ludowe) podejmowane przez wyszkoloną i zorganizowaną wojskowo ludność. Takie atuty obrony własnego terytorium tworzą fenomen militarny występujący w historii wojen, w tym historii Polski,, gdy atakujący, dysponując przewagą sił, zostaje sparaliżowany działaniami obronnymi atakowanego, a następnie jest rozbity lub wyparty.
Głównym problemem obrony militarnej Polski było i jest poszukiwanie takiej strategii obrony, która gwarantowałaby jej skuteczność w obliczu przewagi militarnej wielkich sąsiadów. Należy więc odwołać się do zasad sformułowanych przez Clausewitza, który wskazywał na środki będące ?filarami? systemu obronnego (?O wojnie?, ks. VI, rozdz. VI: Zakres środków obrony). Są to:
1. Duch i wola obrony społeczeństwa polskiego. Powszechne, obronne przygotowanie w zakresie walki zbrojnej i szeroko rozumianej obrony cywilnej.
2. Siły zbrojne, składające się z dwóch komponentów:
· wojsk operacyjnych - mobilnej siły uderzeniowej;
· wojsk obrony terytorialnej - masowej siły obronnej, będącej formą organizacji wojskowej społeczeństwa.
3. Wiarygodna strategia obronna - przygotowanie, powszechnej obrony narodowej o charakterze działań obronno-zaczepnych. Zespalająca manewrowo-uderzeniowe działania wojsk operacyjnych z działaniami w masowej skali obrony terytorialnej oraz przygotowanego i obronnie zorganizowanego społeczeństwa, w formie działań regularnych i nieregularnych, połączonych z powszechnym oporem niezbrojnym.
4. Działania nieregularne w masowej skali, jako podstawowa forma walki wojsk obrony terytorialnej z przeważającymi siłami agresora, polegająca na unikaniu czołowego, frontalnego starcia z silniejszym przeciwnikiem oraz atakowaniu z zaskoczenia, przy maksymalnym wykorzystaniu walorów obronnych terenu, słabych elementów w ugrupowania wojsk przeciwnika, w jego infrastrukturze wojskowej - logistyce, komunikacji, dowodzeniu itd.
5. Wykorzystanie walorów obronnych oraz przygotowanie obronne terytorium realizowane w ramach Operacyjnego Przygotowania Obszaru Kraju (OPOK) do obrony.
6. Pomoc innych państw - często określonej postanowieniami sojuszniczymi, dwu - lub wielostronnymi, w formie wsparcia politycznego i społecznego, restrykcji wobec agresora oraz dostaw uzbrojenia i środków zaopatrzenia, a także ograniczonych działań zbrojnych.
Wymienione środki właściwe dla obrony Polski ujęte w struktury organizacyjne i funkcjonalne powinny stanowić siłę obronną Polski - właściwą siłę militarną dla obrony państwa, stanowiącą przeciwieństwo siły ofensywnej, tworzonej przez agresora w celu wykonania uderzenia i wtargnięcia do innego państwa. Jest to przeciwieństwo struktury sił zbrojnych i systemu wojskowego, jakim dysponowała PRL będąc członkiem Układu Warszawskiego. W tym kontekście sprowadzanie możliwości obrony militarnej Polski do stosunku sił i środków wojsk operacyjnych (Polski i sąsiadów), a formy obrony Polski do bitwy walnej (generalnej), bądź też obrony manewrowej, jest przejawem braku zrozumienia potrzeb w zakresie strategii obrony militarnej III RP. Jest szkodliwe i groźne dla świadomości obronnej społeczeństwa i samego wojska. Posługiwanie się schematami doktrynalnymi Układu Warszawskiego - być może nieświadomie - pomniejsza możliwości obronne Polski. W skali taktyczno-operacyjnej przyjmowane są tzw. ?stosunki sił? nacierających do broniących się jak 3:1 bądź 6:1. Nie daje to właściwego zobrazowania sytuacji na szczeblu strategicznym, gdzie ponadto należy uwzględniać uwarunkowania wynikające z przestrzeni obronnej Polski. Z jednej strony mamy kilkuset kilometrowe fronty i wielką liczbę ważnych obiektów oraz rejonów do obrony, a z drugiej - możliwość wykorzystania fundamentalnego dla obrony atutu własnego terytorium i przygotowanego do obrony społeczeństwa. To bowiem, jak świadczą tysiące lat historii wojskowości oraz nauka wojskowa (por.: Bem, Clausewitz, Kościuszko, Sikorski, Skibiński.), tworzy środki właściwe dla obrony państwa. Ich wykorzystanie i ujęcie w struktury organizacyjno-funkcjonalne zapewnia obronę (wyzwolenie) państw (narodów) małej i średniej wielkości. Chroni przed agresją (okupacją) ze strony państw mających przewagę wyrażającą się odpowiednim ?stosunkiem sił?, ale nie mogących przenieść na atakowane terytorium ani własnych wojsk obrony terytorialnej, ani poczynionych przygotowań fortecznych i obronnie zorganizowanej ludności własnej.
Optymalne lub niedostateczne wykorzystanie środków właściwych do obrony wpływało na stan obronności państwa polskiego w XX wieku. Świadczą o tym przykłady historyczne.

Zwycięstwo w wojnie 1918-1921 i klęska w kampanii wrześniowej 1939r.
W XX wieku Polska prowadziła dwie wielkie wojny narodowe. Pierwszą, zwycięską, w latach 1918-1921. Drugą, przegraną - ?rozpoczętą? błyskawiczną klęską we wrześniu 1939 roku i zakończoną utratą niepodległości w roku 1945. Tę pierwszą władze komunistyczne PRL ?skazały? na zapomnienie, ponieważ Polska odniosła wówczas zwycięstwo nad wojskami ZSRR. Druga - była także ze względów politycznych pokazywana jako przykład klęski poniesionej przez państwo, które nie chciało sojuszu ze Stalinem. W obu przypadkach Polacy nie mieli szans by zapoznać się z prawdą o tych wojnach. Miało to istotny wpływ na stan świadomości społeczeństwa polskiego. Ukształtowało pogląd na możliwości obronne współczesnej Polski. Został ukształtowany Polak obciążony syndromem klęski 1939 r. Pozbawiony świadomości, dlaczego w 1920 r., mimo przewagi sił po stronie agresora, Polska zwyciężyła. Opinie historyków, widzących nieuchronność przegranej w 1939 r. (bo: mieliśmy za mało czołgów, armat, samolotów.) oraz polityków, szukających usprawiedliwienia dla własnej nieskuteczności (zostaliśmy zdradzeni przez sojuszników) i wtórujących im dowódców wojskowych (walczyliśmy bohatersko, ale przewaga liczbowa i techniczna była miażdżąca) nie dały odpowiedzi na pytanie: czy musieliśmy przegrać? Pozostał jednak dość powszechny pogląd o niemożności i bezsilności obronnej Polski. W okresie PRL takie opinie były elementem propagandy uzasadniającej konieczność ?przyjaźni i sojuszu z ZSRR?. Na emigracji krytyczne oceny przygotowań obronnych i wojny obronnej w 1939 r. (raport komisji rządowej powołanej przez premiera gen. W. Sikorskiego do zbadania przyczyn klęski wrześniowej opublikowany w paryskich ?Zeszytach Historycznych?. ) były o tyle utrudnione, że osłabiało ją przekonanie, iż jest to polityczny odwet zwolenników gen. Sikorskiego na rządzącej przed wrześniem 1939 r. ?sanacji?. Dyskusje w środowiskach emigracyjnych skupiały się zresztą głównie na aspekcie militarnym wojny. W mniejszym stopniu rozważano poprawność założeń polityczno-militarnych systemu obronnego II RP. Nieliczni historycy i publicyści zastanawiali się, czy Polska mogła inaczej, lepiej przygotować obronę, by zapobiec błyskawicznej klęsce państwa.
Pokutujący ciągle pogląd o polskiej słabości militarnej bywa uzasadnieniem dla szybkiego włączenia Polski w struktury NATO. Pomijając fakt, że potencjalni sojusznicy z NATO nie potrzebują Polski bezsilnej, trzeba podkreślić, iż brak rzetelnej oceny błędów w przygotowaniu obronnym przed 1939 r. jest dziś niezrozumiały i szkodzi bezpieczeństwu państwa polskiego.

1. Wojna lat 1918-1921
Głównym źródłem zwycięstwa w tamtej wojnie była przede wszystkim powszechna wola społeczeństwa polskiego obrony odzyskanej niepodległości. Wysiłek bojowy wojskowych formacji Legionowych, ?Błękitnej Armii? i Korpusów Wschodnich, ochotnicze podjęcie walk powstańczych (Samoobrona na Kresach Wschodnich, obrona Lwowa i Wilna, Powstania wielkopolskie i śląskie) był widoczny. Społeczeństwo polskie poparło olbrzymi zamiar obronny w wojnie 1920 r., szczególnie po wtargnięcia armii sowieckich na linię środkowej Wisły, pod Warszawę i pod Lwów, Zamość. Wraz z tym, po raz pierwszy od połowy XV wieku Polska potrafiła zmobilizować olbrzymie siły (prawie 1.350.000 żołnierzy). W ten sposób maksymalnie wykorzystano czynnik ludzki. Przy czym mobilizowane siły nie zawiodły, chociaż były formowane w swojej masie z oficerów, podoficerów i szeregowców, którzy umiejętności wojskowe zdobywali w armiach państw zaborczych (z formacji POW i Legionów było ok. 50 000 żołnierzy). Jeżeli idzie o środki prowadzenia wojny - to obok skutecznego przeciwuderzenia znad Wieprza, równie wielką rolę odegrały:
ŕ wymuszony ofensywą wojsk sowieckich, niezwykle sprawny, blisko 600 km odwrót polskich wojsk znad Dniepru;
ŕ wykorzystanie walorów obronnych terytorium ówczesnej Polski (tj. błot poleskich do rozdzielenia wojsk bolszewickich, przestrzeni - dla rozciągnięcia wojsk agresora; obrony miast: Lwowa, Warszawy, Płocka, Włocławka);
ŕ działania obronno-zaczepne 5 Armii gen. Sikorskiego, w oparciu o umocnienia Modlina, przeciwko czterem armiom Tuchaczewskiego;
ŕ opór społeczeństwa wobec prób instalacji obcej władzy oraz jego współudział w ?oczyszczaniu? terenu z rozbitych wojsk bolszewickich.
Tak więc wojna lat 1918-1921 jest przykładem pełnego wykorzystanie narodowych ?środków właściwych dla obrony państwa?: (1) społeczeństwa, (2) licznej armii, (3) warunków terenowych oraz (4) regularnych i (5) nieregularnych form walki.

2. Kampania wrześniowa 1939 r.
Za źródło klęski w 1939 r. można uznać dwie przyczyny ściśle ze sobą powiązane. Pierwsza, to oparcie założeń prowadzenia przyszłej wojny na doświadczeniach tylko jednej wojny (1918-21). Obowiązywał pogląd, że sposobem działania na przyszłym polu walki będzie manewr wojskami. Nie dostrzegano przy tym, że manewr wykonywany słabymi i wolnymi brygadami i dywizjami nie może przynieść sukcesu. I chociaż pogląd gen. Skibińskiego, że doktryna wojenna II RP była ?spóźnioną o jedną wojnę?, wydaje się niesłuszny - II wojna światowa była jednak wojną manewrową, to trzeba się zgodzić, że siły zbrojne II RP nie nadawały się do prowadzenia skutecznych militarnie działań manewrowych.
Druga przyczyna to zawarty w 1921 r. sojusz polityczno-wojskowy z Francją. Państwo to było uważane za mocarstwo światowe, a sojusz z Francją był generalną i jedyną opcją strategiczną Polski. W miarę jednak jak rosła potęga militarna Niemiec, władze RP coraz mniej liczyły na własne siły zakładając, że tylko dzięki współdziałaniu z Zachodem Polska może się obronić.
Te dwie przyczyny doktrynalne ukierunkowały przygotowania obronne II RP. Spowodowały, że utrzymywano na wysokiej stopie pokojowej tylko jeden ofensywny i drogi środek obrony państwa - wojska operacyjne. Nie dostrzegano możliwości wykorzystania do celów obrony działań w oparciu o korzyść strategiczną obrony własnego terytorium (m.in. tworzenie obrony terytorialnej, rozbudowa umocnień, możliwość prowadzenia działań nieregularnych w masowej skali). Ograniczono funkcje decyzyjne terytorialnych organów dowodzenia. Dowództwom Okręgów Korpusów (DOK) przydzielono zadania administracji wojskowej (obecnie taką rolę w Polsce pełnią Wojewódzkie Sztaby Wojskowe i Wojskowe Komendy Uzupełnień). W ten sposób wyeliminowano możliwość wykorzystania DOK w obronie co było błędem (przykładem możliwości DOK w obronie są działania podejmowane po 11.IX.1939 r. przez gen. F. Kleeberga, dowódcę Okręgu IX Korpusu w Brześciu n. Bugiem). Ponadto zmieniająca się sytuacja geopolityczna (zajęcie przez Niemcy Nadrenii, Austrii, Czech, litewskiej Kłajpedy) powodowała, że, do wiosny 1939 r. nie było planów obronny przed agresją ze