Kto widział te teczki, temu niełatwo odzyskać równowagę ducha. "Jankowski" donosił ustnie i na piśmie, za pieniądze i gratis. Dowody jego pracy dla SB są niepodważalne: zachowały się odręczne listy do oficerów prowadzących

Zapewne istnieją jakieś okoliczności "łagodzące" lub przynajmniej wyjaśniające. Zapewne odpowiedzialnym był reżim komunistyczny, bez którego nie byłoby bezpieki, a zatem nie byłoby agentów. Ale żaden reżim nie funkcjonuje bez ludzi, którzy go tworzą. Ponadto reżim, którego dziełem były UB i SB, nie istnieje od kilkunastu lat, a bezpiekę dawno rozwiązano.

Dlaczego "Jankowski" - ks. Michał Czajkowski - nie miał potrzeby uporania się ze swą przeszłością? Dlaczego publicznie lub prywatnie nie wyznał swych błędów, chociażby swojemu biskupowi? Albo kilku przyjaciołom? Na pewno nie powstrzymywał go strach przed ostracyzmem środowiska. Na czym więc ten inteligentny, oczytany człowiek fundował pewność siebie? Poczucie bezkarności? Brak wyrzutów sumienia? Brak moralnych skrupułów?

Gdy media ujawniły tę sprawę, część publicystów zaatakowała posłańców złej nowiny. To ich oskarżono o manipulację, nierzetelność, ferowanie wyroków, złe intencje. Już nie zabija się posłańców przynoszących złe wieści, ale zawsze można ich dezawuować. Ukradnie kowal, a powieszą Cygana.

A spora część środowiska, w którym funkcjonował ks. Czajkowski, po prostu odmówiła faktom prawa do istnienia. Słyszymy deklaracje: "Ja w to nie wierzę. Mam wrażenie, że zostały naruszone prawa ludzkie. I nie przyjmuję tego do wiadomości", "To jest dzika lustracja!", "Księdza Michała Czajkowskiego znam od kilkudziesięciu lat, łączy nas bardzo bliska przyjaźń, wierzę w jego niewinność". Padły też poważne oskarżenia: "To nagonka i zemsta za działania ks. Czajkowskiego przeciw antysemityzmowi, nacjonalizmowi i Radiu Maryja", "Zasada domniemania niewinności jest obecnie groźnie łamana przez polityków, publicystów, naukowców".

Dlaczego ludzie należący do elitarnego klubu mylą pojęcia, szamocą się uwięzieni w schematach i nawykach słownych? Dlaczego nie umieją poradzić sobie z tą sytuacją? Dlaczego są wobec niej intelektualnie i moralnie bezbronni?

W gruncie rzeczy możliwości były dwie: akta bezpieki spalić (Adam Michnik proponował zamurować je na pół wieku) albo je otworzyć. Pierwsze rozwiązanie było technicznie proste, ale niemożliwe do realizacji z powodu braku społecznego przyzwolenia. Drugie wymagało mądrej, spokojnej refleksji na temat standardów postępowania. Takiej debaty nie było, bo nawet gdy powstał IPN, zwolennicy "spalenia" materiałów SB nie przyjęli tego faktu do wiadomości.

Zamiast refleksji nastąpił potępieńczy atak na każdą niemal próbę wglądu w archiwa. Zużyto morze atramentu, by dowieść, że ludźmi domagającymi się dostępu do akt SB kierują nikczemne pobudki. Kto sądził, że on sam - a nie państwo - jest właścicielem swej własnej przeszłości, ten stawał się katem, hieną, pornografem przeszłości. Kto uważał, że społeczeństwo ma prawo wiedzieć, co znajduje się w gromadzonych przez SB teczkach, ten kwalifikowany był jako amator stosów i polowań na czarownice. Kto wskazywał na niebezpieczeństwa płynące dla kraju z braku wiedzy o agenturze, ten oskarżany był o szerzenie nienawiści i udział w brudnej grze politycznej.

Żadne argumenty nie zasługiwały na uwagę. Realia przestały istnieć, przestały się liczyć, pozostała ideologia ubrana w szaty moralnej wrażliwości, w parodię chrześcijańskiego przebaczenia, w szloch nad niechybnym męczeństwem ofiar potencjalnego linczu. Nic, że fakty wyglądały zupełnie inaczej - tym gorzej dla faktów.

Operując fałszywymi przesłankami, rzadko jednak dochodzi się do właściwych konkluzji. Zaplątani w logiczne i pragmatyczne dylematy, zwolennicy opieczętowania przeszłości wybrali strategię wojny na poziomie najbardziej nieadekwatnym z możliwych - na poziomie moralnego oburzenia. Sytuując dyskusję na fałszywej płaszczyźnie, oderwali się od rzeczywistości. Teraz rzeczywistość uderza w nich jak bumerang.

Rozziew między antylustracyjnym larum a doświadczeniem pogłębiał się z każdym dniem, z każdym opublikowanym dokumentem, z każdą decyzją upublicznienia nazwisk agentów. Z ankiety tygodnika "Wprost" wynika, że lustracji domaga się już nie tylko większość zwykłych ludzi, ale nawet większość dziennikarzy. Również tych, którzy jeszcze niedawno wyraźnie od tego się dystansowali. Wymuszane na tych, "których zdradzono o świcie", hasło zapomnienia poniosło spektakularną klęskę. Nie budzi to we mnie satysfakcji. Przeciwnie - czuję gorycz i zawód.

Moje środowisko pierwsze miało siłę i odwagę zmierzyć się z problemem agentury. Zderzenie ze smugą cienia nie jest przeżyciem łatwym. W tak delikatnej materii standardy wypracowuje się jedynie poprzez uczciwą konfrontację teoretycznej refleksji z żywym doświadczeniem. Takiego namysłu nie było. Bo nie chodziło o ustanowienie reguł, o szukanie rozwiązań, lecz o zniszczenie oponentów. W ciągu tych długich lat nie zrobiono nic, by wykorzystać doświadczenia Instytutu Gaucka czy polskie przypadki, które mogły posłużyć budowaniu standardów. Zamiast debaty mieliśmy wojnę, żonglowanie faktami i znaczeniem słów.

Zacierając granice między prawdą i fałszem uwikłano wielu rzetelnych ludzi w spór na gruncie nierzetelnie dobranym. W konsekwencji to, co mianowało się głosem troski o ludzką krzywdę - wielu skrzywdziło naprawdę. Czasem nieodwracalnie.

Skrzywdzonymi są ludzie domagający się dostępu do swych teczek - przyprawiono im gębę żądnych zemsty radykałów. W innym sensie skrzywdzono tych, którzy donosili do bezpieki. Ich sumienia zamurowano. Dawni agenci uwierzyli, że rzeczywistość nie ma znaczenia. Dlatego brnęli w kłamstwo, nawet za cenę ryzyka kompromitacji idei, które często publicznie głosili.

Przecież - poza Lesławem Maleszką, który publicznie przyznał się do współpracy z SB - niemal wszyscy twierdzą, że konfidentami nie byli. Najwyżej byli konfidentami niewinnymi: nie wiedzieli, nie chcieli, chlapali...

Zakłamując ich czyny i winy, pozbawiono ich możliwości powrotu do świata ludzi wiarygodnych. W 2001 roku w wywiadzie dla "Rzeczpospolitej" Maleszka mówił: "Gdyby ktoś wtedy (po powstaniu rządu Mazowieckiego) przyszedł do mnie i powiedział: "Wiemy, kto jest Ketmanem", napisałbym całą prawdę i opublikował. Byłem już bardzo blisko zrzucenia z siebie tego wszystkiego. Dzisiaj byłbym już 10 lat po tym, co teraz nastąpiło. Ale nikt wtedy się nie zjawił".

Na temat lustracji wykrzyczano tyle sloganów, że w szumie informacyjnym trudno się rozeznać. Aby się nie pogubić, trzeba ocenić rzeczywistość zgodnie z logiką i systemem wartości, jaki jest nam bliski. Zadałam sobie zatem kilka pytań.

Czy mam prawo poznać zawartość materiałów, jakie gromadziła w mojej sprawie SB? Tak, mam takie prawo! Czy państwo i wszyscy polemiści mogą mi tego prawa odmówić? Nie, gdyż to ja jestem właścicielem mojej przeszłości! Czy społeczeństwo będące przez pół wieku przedmiotem manipulacji i oszustwa ma identyczne prawo? Tak! Czy znaczy to, że całość bezpieckich archiwów ma zostać upubliczniona? Nie, bo ochrona informacji ze sfery prywatnej jest gwarantem wolności.

Czy można budować przyszłość na kłamstwie i przemilczeniu? Można, ale nie warto: koszty społeczne okażą się zbyt wysokie. "Katharsis, oczyszczenie - pisał Karl Jaspers - jest warunkiem wolności politycznej. Dopiero bowiem ze świadomości winy wyłania się świadomość solidarności i współodpowiedzialności, bez której nie ma wolności".

Konfrontacja z trudnymi faktami wymaga odwagi. I dojrzałości. Ale jednym z warunków dojrzałej świadomości ludzi i narodów jest też zdolność do wybaczania.

Przypadek księdza Czajkowskiego i innych księży pracujących dla SB daje asumpt do krytyki Kościoła za brak spójnego stanowiska w kwestii lustracji. Kościół słabo sobie radzi z problemem agentury, ale dlaczego nikomu nie przychodzi do głowy zapytać, jak radzą sobie inne środowiska? Na przykład dyplomaci lub sędziowie czy prokuratorzy? Jak radzą sobie dziennikarze? Albo SZSP i jego pogrobowiec - wpływowe Stowarzyszenie "Ordynacka"?

Te środowiska zawsze radziły sobie świetnie, a to, że byli beneficjentami systemu opartego na donosach, wcale nie znaczy, że sami nie byli infiltrowani. Na rozmaitych zasadach i bardzo precyzyjnie, choć ich szpicle rejestrowani byli inaczej niż TW (tajny współpracownik). Dzisiaj kształtują opinię publiczną, orzekają w imieniu państwa polskiego, sądzą w imieniu państwa, reprezentują państwo za granicą.

Ochoczo powtarzane przez media - bo przemawiające do wyobraźni ludu - informacje o liczbie TW w rozmaitych środowiskach mają wartość wyłącznie statystyczną. Podobną jak informacja, że można się utopić w statystycznie wyliczonych 5 cm wody. Tymczasem za określeniem TW kryje się dużo zupełnie nieporównywalnych przypadków. Niektórzy szkodzili niezmiernie, inni minimalnie. Jedni ochoczo, inni na siłę. Jedni TW podpisali zobowiązanie współpracy i się z niego nie wywiązywali. Inni informowali SB o sprawach drobnych, kluczyli, usiłując zminimalizować straty.

Jeszcze inni po pewnym czasie odmawiali dalszej współpracy. Z tych ostatnich, mimo ryzyka presji rozmaitej natury, wielu dołączyło do opozycji. Wśród TW znaleźć zatem można ludzi (nielicznych), którzy odpłacili pomyłkę z nawiązką. Ci zasługują na ogromny szacunek. Jednym z najpoważniejszych mankamentów ustawy lustracyjnej był fakt, że takim osobom odmawiano statusu pokrzywdzonego. Byli jednak również agenci wyjątkowo podli. Tacy, których działania jeszcze dziś wywołują dreszcz przerażenia, jak dotknięcie tajemnicy zła. Zła prostackiego lub cynicznego, banalnego lub wyrafinowanego.

Nie ma powodu, by społeczeństwo prowadziło wiwisekcję zdrady. Tym niech zajmuje się religia, sztuka lub medycyna. Ale społeczny instynkt samozachowawczy każe, by tacy "podwójni" lub sprzedajni ludzie nie wykonywali zawodów zaufania publicznego. Z postulatem innych sankcji nigdy się nie spotkałam.

Tylko inwigilowane środowiska - przy pomocy historyków z IPN - mogą ocenić rozmiar szkód i zakres moralnej odpowiedzialności agentury. Dlatego standardem winno być wspólne (historyków oraz poszkodowanych środowisk) formułowanie zarzutów i ocen. Bo są winy, o których naprawdę warto zapomnieć. Ale są i takie, o których zapomnieć nie wolno. Jedne lepiej przemilczeć, o innych trzeba mówić głośno. I - wbrew obawom artykułowanym przez teoretyków wybaczenia automatem - to właśnie bezpośrednio pokrzywdzeni okazują się najsprawiedliwszymi sędziami.

Tymczasem próby takich rozwiązań napiętnowano jako "dziką lustrację", nazwano "sądami kapturowymi". Środowisko krakowskiego Studenckiego Komitetu Solidarności czekało 12 miesięcy na wyjaśnienia ze strony TW "Moniki" i dopiero wobec braku reakcji, po zważeniu wszystkich racji, zdecydowało o upublicznieniu otrzymanych z IPN materiałów. Podobnie postąpili członkowie nowohuckiej "Solidarności".

Jak zróżnicowane są winy TW, tak różną wartość posiadają bezpieckie raporty. Przeczytałam tomy raportów i donosów na mnie i moich przyjaciół. Agenci raportują, co widzieli albo co zasłyszeli: fakty, plotki i przypuszczenia. Raporty są prawdziwe, konfidenci również, ale w tych prawdziwych raportach prawdziwych agentów poza rzetelnymi informacjami jest też sporo fikcji.

Również dlatego trzeba przeszłość przywrócić szybko. Dopóki jeszcze pamięć pozwala świadkom tamtych wydarzeń weryfikować, prostować, wyjaśniać...

Pozwólmy każdemu na wgląd w materiały, które zbierała na jego temat bezpieka. Otwórzmy archiwa IPN dla dziennikarzy, publicystów, naukowców. Ale nikogo nie zwolnijmy z obowiązku uważnej analizy, racjonalnej oceny i wartościowania każdej sprawy oddzielnie.

Nikogo nie można zamknąć w jego przeszłości. Doświadczenia z ostatnich lat wskazują, że odmowa zapomnienia wcale nie jest równoznaczna z odmową wybaczenia. Odwet nie jest narodowym sportem Polaków. Być może dzięki temu, że w matrycę zbiorowej świadomości wdrukowane są figury "dobrego łotra" oraz Pawła, który wcześniej był Szawłem, czy chociażby historia Jacka Soplicy. Mądrość religii uczy, by przed nikim nie zamykać możliwości nawrócenia. W języku cywilnym będzie to pozostawienie szansy na powrót do społeczności. A w kategoriach międzyludzkich - otwarcie na możliwość odbudowy relacji szacunku. Negacja faktów taki proces wyklucza.

Liliana Sonik

Liliana Sonik była założycielką Studenckiego Komitetu Solidarności, który powstał w 1977 roku w Krakowie po zamordowaniu przez SB studenta UJ Stanisława Pyjasa.

Artykuł ukazał się w dziale Plus Minus "Rzeczpospolitej" z 3 czerwca 2006 r.