W obronie liberalizmu

W ostatnich latach w Polsce mamy do czynienia z rosnącą krytyką ideologii liberalnej. Zarzuty dotyczą najczęściej indywidualistycznej koncepcji człowieka, stanowiącej fundament liberalizmu.

Liberalizm jako postawa światopoglądowa opiera się na indywidualizmie, przekonaniu, że każdy człowiek jako niepowtarzalne indywiduum, ma prawo do samodzielnego konstruowania tożsamości, do swobodnego urzeczywistniania własnej wizji dobrego życia (o ile nie ogranicza takiego prawa innym).

Liberałowie niechętnie traktują przymus. Są sceptyczni wobec wszelkich ingerencji w sferę autonomii jednostki. ?Bycie wolnym - pisze Isaiah Berlin - oznacza, że nikt nie wtrąca się w moje sprawy. Im większy jest obszar tego niewtrącania się, tym większa jest moja wolność?.

Podobnie wypowiadał się John S. Mill: ?ani jedna osoba, ani pewna liczba osób nie ma prawa powiedzieć innej dojrzałej istocie, że nie wolno jej robić ze sobą dla swego własnego dobra, co się jej żywnie podoba?.

Przyjęcie tezy, że każdy ma prawo do postępowania w taki sposób jaki uważa za słuszny (o ile nie narusza cudzej wolności) niesie ze sobą poważne konsekwencje. Prowadzi do pluralizmu postaw, stylów życia, modeli interpretacji świata. John S. Mill wskazywał: ?gdyby cała ludzkość z wyjątkiem jednego człowieka sądziła to samo i tylko ten jeden człowiek był odmiennego zdania, ludzkość byłaby równie mało uprawniona do nakazania mu milczenia, co on, gdyby miał po temu władze, do zamknięcia ust ludzkości?.

Ideologia liberalna jest przedmiotem krytyki ze strony szeroko rozumianych kolektywistów. Według nich wartością nadrzędną jest nie swoboda rozwoju jednostki, lecz dobro wspólnoty, jej bezpieczeństwo, stabilność, rozwój. Przekonują, że przyjęcie liberalnej wizji świata prowadzi do atomizacji społeczeństwa, do zaniku poczucia solidarności, rozluźniania więzi międzyludzkich. Według kolektywistów konsekwencją liberalnego pluralizmu jest likwidacja idei dobra wspólnego, a tym samym upadek moralności, upowszechnienie postaw nihilistycznych.

W moim przekonaniu te zarzuty nie są uzasadnione. Liberalizm nie musi prowadzić do osłabienia wspólnoty. Wartości indywidualistyczne nie są związane przyczynowo z prywatą czy nihilizmem, nie wykluczają świadomości istnienia potrzeb innych członków społeczności. Wcale nie muszą skutkować zanikiem poczucia odpowiedzialności za los bliźnich. Wręcz przeciwnie.

Badania dowodzą, że osoby o najwyższym poczuciu odrębności (o najsilniejszym indywidualizmie) są zdolne do dużej aktywności na rzecz innych. Równocześnie osoby o małym poczuciu odrębności (czyli słabym indywidualizmie) wykazują małe zaangażowanie w działania pozaosobiste.

Wysoki poziom indywidualizmu umożliwia przede wszystkim rozróżnienie między własnym i cudzym punktem widzenia. Ułatwia dostrzeżenie w innych ludziach samodzielnych podmiotów, dążących do realizacji własnej wizji szczęścia. Sprzyja tolerancji wobec cudzych wartości. Stwarza płaszczyznę porozumienia z tymi, którzy inaczej interpretują otaczający świat. Dzięki temu ułatwia osiągnięcie pożądanego kompromisu. Liberalizm służy konsolidacji społeczeństwa, a nie prowadzi do jego rozbicia.

Oczywiście zdarzają się liberałowie, którzy wolność indywidualną będą pojmować jako prawo do oderwania się od zobowiązań i świadczeń na rzecz wspólnoty. Jednak większości liberałów jest raczej bliższa inna postawa. Są zwolennikami takiego liberalizmu, gdzie prawo do samookreślenia wiąże się z odpowiedzialnością za bliźnich, gdzie wolność rozumiana jest jako możliwość działania na rzecz tych, którzy nie radzą sobie w rynkowej rzeczywistości, gdzie poczucie własnej autonomii łączy się z przekonaniem o potrzebie troski o słabszych.

Klasycy liberalizmu wielokrotnie podkreślali, iż indywidualne szczęście jest pochodną pomyślności całego społeczeństwa, i odwrotnie. John Rawls zwracał uwagę: "Potrzebujemy siebie nawzajem jako partnerów w życiu, którzy angażują się dla własnych korzyści, zaś sukces i zadowolenie innych są koniecznym warunkiem i uzupełnieniem naszego dobra".

Alexis de Tocqueville opisując demokrację amerykańską wskazywał: ?Amerykańscy moraliści nie utrzymują, że trzeba się poświęcać dla bliźnich, bo to rzecz wzniosła. Ale mają odwagę powiedzieć, że poświecenia są równie konieczne dla tego, który je ponosi, jak dla tego który z nich korzysta?.

Liberałowie zdają sobie sprawę, że każdy człowiek odczuwa dwie równoległe potrzeby: odrębności i niezależności oraz przynależności i zakorzenienia. Prawidłowy rozwój osobowości wymaga zaspokojenia ich obu.

Żaden człowiek nie jest samotną wyspą. Tylko poprzez kontakty z innymi ludźmi, poprzez wymianę informacji, poglądów, spostrzeżeń, przez konfrontacje własnych przekonań z argumentami innych możemy w pełni konstruować własną tożsamość. Im intensywniejsza komunikacja społeczna tym ?ja? jednostki staje się bogatsze.

Na koniec jeszcze jedna uwaga. W dzisiejszych czasach zagrożeniem wydaje się nie tyle liberalny indywidualizm, lecz postępująca uniformizacja postaw. Współczesny człowiek zbyt łatwo ulega tendencjom, modom, modelom myślenia narzucanym z zewnątrz. Mamy do czynienia z wszechobecną propagandą. Każdy z nas jest bombardowany informacjami, interpretacjami, poglądami.

Taka sytuacja może (paradoksalnie) ograniczać pole dokonywania suwerennych wyborów. Prawdziwe niebezpieczeństwo polega na tym, ze ludzie zamiast podejmować próbę samodzielnego budowania swego ?ja?, będą przyjmować gotowe tożsamości podsuwane im przez innych, przez polityków czy media. Indywidualizm stanowi zabezpieczenie przed realizacją takiego scenariusza.

Tomasz Tokarz
więcej tekstów autora...
Autor jest publicystą internetowego pisma "Rubikkon"