Kara śmierci - powracający dylemat

Kara śmierci nigdy nie przestanie wywoływać emocji. Skrajność reakcji, nie poglądów, nie ułatwia dyskusji. Debaty o sprawiedliwości, prawe, państwie, etyce. Temat – mimo usilnych starań europejskiej lewicy – nie jest zamknięty. Złe prawo można zmienić, złe umowy międzynarodowe można renegocjować albo wypowiedzieć. Czy jest potrzeba zmian? Mimo że tzw. intelektualiści z tłuszczą, inaczej społeczeństwem, rozmawiać nie chcą, to na pewno jest potrzeba dyskusji, jak widać na przykładzie artykułu: Kara śmierci jest moralnym dobrem oraz ilości komentarzy pod nim.

Chciałbym zaproponować sięgnięcie do literatury. Dobrym wyborem w moim przekonaniu jest książka Piotra Bartuli Kara śmierci – powracający dylemat. Pozwala poznać stanowiska przeciwników i zwolenników kary głównej. Autor nie stroni w nich od własnych przemyśleń. Co ważne, znajdziemy w niej poglądy kontestujące związki kary śmierci z moralnością i te, które nadają tej karze wymiar sprawiedliwości, sprawiedliwości aksjologicznej.

Abolicjoniści utylitaryści dokonali przewartościowania etycznego. Pomijają w swoich rozważaniach sytuację ofiar oraz potencjalnych ofiar. Odmawiali sprawiedliwej i proporcjonalnej ( na skali kar) odpłaty za zawiniony czyn człowieka. Przy okazji doprowadzali do zanegowania prewencji indywidualnej i generalnej, podważając cały system prawa karnego. Co jednak nie wprawia nas w konfuzję, gdyż abolicjoniści uważają, że społeczności same poradzą sobie z przestępcami. Widoczne jest podobieństwo do zgoła, wydawałoby się, innych kierunków, o czym niżej.

Sam Beccaria nie był absolutnym przeciwnikiem kary głównej. Uzasadnieniem dla jej zastosowania był stan wyjątkowy oraz trwające zagrożenie ze strony przestępcy – zagrożenie jakie stwarzał sam przestępca, siedząc w więzieniu i jakie wiązało się z jego osobą na zewnątrz. Słabość argumentacji Beccari jest wypunktowana bardzo celnie. Niemniej zasadna jest krytyka wobec postawy o. Krąpca i innych teorii wg, których: ze złem należy walczyć dobrem albo prawo ma zapewnić możliwie największe szczęście możliwie największej liczbie ludzi. Niedoskonałość rozumowania abolicjonistów tak streścił Tomasz Pietrzykowski: im cięższa zbrodnia, tym mniejsze uzasadnienie miałoby wymierzenie za nie surowej kary (albowiem w ten sposób łączna "ilość" zła ulega zwiększeniu).

Autor pisze o rzekomym pogwałceniu godności człowieka poprzez stosowanie kary śmierci, odpierając w ten sposób krytykę abolicjonistów:

Odwrotnie, potwierdza ona godność i świętość życia. Potępia osobę, która zademonstrowała pogardę dla życia i reguł, ale równocześnie domaga się dla przestępcy maksymalnego pietyzmu. Okazuje mu w ten sposób szacunek jako istocie rozumnej, wolnej i przez to godnej ukarana.

Wykonanie kary śmierci będzie wypełnieniem istoty godności, poszanowaniem wolności wyboru człowieka, z całym bagażem konsekwencji. W tym przypadku kara będzie moralną reakcją na zło wyrządzone przez sprawcę, przywróceniem równowagi.

Jednakże warto zwrócić uwagę i na takie głosy abolicjonistów, że kara więzienia przynosi skazanemu więcej utrapień, jest de facto surowsza. Cóż, więc zapominamy o godności (świętości życia) zabójcy i skazujemy go na wieczne katusze? Zaiste humanitarne. Jeszcze ciekawsze następstwo zauważył wspomniany już Pietrzykowski – zgodnie z zasadą, która mówi, iż ustawa łagodniejsza działa wstecz, zmieniając karę bezwzględnego więzienia na karę główną, także trzeba byłoby odpowiednio weryfikować orzeczone kary więzienia, przed ich wykonaniem.

Interesujące są przemyślenia poświęcone koncepcjom liberalnym, wg mnie odpowiedniejsze byłoby przyporządkowanie ich libertarianizmowi. Wprowadzenie możliwości wynegocjowania aktu łaski dla sprawcy – z czym wiążę się szereg komplikacji. Jeżeli na przestępce patrzymy jak na tego, który narusza własność albo wolność osobistą ofiary, to ofiara albo jej spadkobiercy, mogą decydować o losie napastnika. W przypadku kary głównej wchodzą w zasadzie dwa wyjścia: nie zastosowanie aktu łaski (w efekcie egzekucja) lub zastosowanie ( dwa warianty: sprawca pozostaje w więzieniu na ogólnych zasadach bądź w więzieniu pracuje na rzecz rodziny zamordowanego).

Niemało zarzutów będą musieli odeprzeć autorzy takich projektów, o ile ktoś będzie chciał na ten temat dyskutować. Bartula wymienia kilka słabych punktów libertariańskiego modelu. Sam jest raczej przeciwnikiem prawa łaski, czy to w rękach rodziny ofiary, czy w rękach prezydenta. Uważa, że należy poprawić prawo stanowione.

Model abolicjonistyczny zakłada likwidację prawa karnego (też zwraca się w kierunku cywilistyki) i oddanie sprawców przestępstw pod osąd danej grupy, poszkodowanej działaniem sprawcy. Jest tu jeszcze więcej pytań, niż w przypadku tego modelu libertariańskiego – ów zakłada wyłączenie spod jurysdykcji sądów karnych przestępstw na własności i osobie, i włączenie ich w kodeks cywilny. Nurtów reformistycznych w prawie karnym jest wiele, niektóre w pewnych kwestiach zbliżają się do siebie, w innych są nie do pogodzenia.

Kara śmierci musi oczywiście dotyczyć najcięższych przestępstw (morderstwo, wielokrotne morderstwo, terroryzm ; niektóre przestępstwa podczas wojny). Zgodnie z zasadą, że za dane przestępstwo nie powinna być wymierzana nieproporcjonalna kara ( w górę czy w dół), bo zatraci wymiar sprawiedliwości. Przykładem odejścia od tego może być prawo, które dla osoby rozprowadzającej narkotyki przewidywało wyższą karę niż dla takiej, która zaatakowała policjanta. Po niedługim czasie dilerzy ratując własną skórę przed długoletnią odsiadką, decydowali się na ucieczkę, kosztem zdrowia policjanta, optymalnie zyskując wolność od odpowiedzialności za rozprowadzanie narkotyków i długoletnie więzienie.

Przeciwnicy negujący odstraszający charakter kary śmierci, podnoszą, że większość zbrodni dokonywana jest "z marszu", napastnik nie kalkuluje, a tylko mała grupka byłaby w stanie odstąpić od tego czynu, wiedząc, co ich spotka. Czy to już nie wystarcza, żeby ochronić potencjalne ofiary przez śmiercią oraz niedoszłych przestępców przed karą?

W kilku miejscach nie zgadzam się z autorem. Założenie, iż terrorysty nie należy karać śmiercią, gdyż nie przyniesie to zamierzonego efektu, uważam za błędny. Kara dożywocia – jak proponuje Bartula – będzie działała dopingująco na kamratów osadzonego, prowokowała ich kolejnych akcji wymuszających wypuszczenie go albo manifestujących solidarność z nim. Nie trzeba tłumaczyć, że będzie to prowadziło do kolejnych ataków na ludność cywilną. Pozostawiając ostateczne rozstrzygnięcie w rękach sędziego, który jest władny ocenić zbrodnię w pełnym kontekście, zważyć racje. Tak, i ja za Bartulą, sprzeciwiam się automatyzmowi kary śmierci.

Można tu przywołać doświadczenia amerykańskie. Sprawa Furman vs. Georigia (1976r.), w którym skład sędziowski potwierdził konstytucyjność kary śmierci, wskazał jednak na brak precyzyjnych kryteriów orzekania jej, arbitralność i dobrowolność kompetencyjną organów sądowych. W kolejnej sprawie z '76 uchylono karę śmierci, jako jedyny wybór, brak alternatywnej kary. Gregg vs. Georgia - SN nie dostrzega zagrożeń wynikających z kary śmierci dla konstytucyjnych wartości.

Jest to jedna z ciekawszych pozycji na polskim rynku, napisana przez rodzimego autora, poświęcona aspektom fundamentalnym kary śmierci.

Wojciech Łapiński