Prawica.net

Postępujący proces globalizacji spowodował, iż coraz więcej krajów doświadcza korzyści płynących z różnorodności etnicznej i staje wobec wynikających z niej wyzwań (Giddens 2007, s. 279). Owa różnorodność etniczna ma szereg przyczyn – historycznych, politycznych, ekonomicznych, społecznych, czy kulturowych. Staje się szczególnie ważkim zagadnieniem tam, gdzie jest wynikiem współczesnych migracji – a więc gdy jest zjawiskiem nowym, nierozpoznanym i radykalnie zmieniającym oblicze danego społeczeństwa. Pogłębiane jest to w dodatku przez kulturową i cywilizacyjną obcość imigrantów – gdy w sposób wyraźny, nie tylko pod względem cech społeczno-kulturowych, ale nawet biologicznych, odróżniają się od członków społeczeństwa ich przyjmującego.

Terenem, gdzie w wyniku ilościowego i jakościowego wzrostu migracji doszło do znaczących i inspirujących badawczo zjawisk jest Europa, a szczególnie kraje Unii Europejskiej. Choć migracje towarzyszyły rozwojowi Europy od zawsze, a wiele jej społeczeństw ma charakter wieloetniczny, na początku XXI wieku mamy do czynienia z sytuacją, która umożliwia spojrzenie na całokształt zachodzących procesów z szerokiej perspektywy – cywilizacyjnej. Europę (subcywilizację cywilizacji Zachodu) zamieszkuje bowiem wielomilionowa społeczność muzułmańska, obca cywilizacyjnie, posługująca się – używając definicji Feliksa Konecznego – inną metodą ustroju życia zbiorowego. Jej obecność niesie ze sobą nowe korzyści i zagrożenia, będąc wyzwaniem dla polityki państw Unii oraz jej bezpieczeństwa (Jagiełło 2006, s. 263).

Na poziomie międzynarodowym wyraźnie rysuje się asymetria potencjałów cywilizacyjnych, to znaczy możliwości ekonomicznych, politycznych, militarnych, społecznych i kulturowych, jakimi cechują się owi aktorzy globalni. Mające wysoki potencjał (choć przy relatywnie zmniejszającej się liczbie ludności) kraje Zachodu są (w omawianym tu przeze mnie zakresie) punktem docelowym migracji, jednocześnie presja demograficzna w krajach muzułmańskich skłania – przy braku możliwości innych form ekspansji – do przenoszenia się do wysoko rozwiniętych społeczeństw. Owo strukturalne dopasowanie się może być potęgowane bądź hamowane przez politykę imigracyjną państw, które często muszą godzić ze sobą racje ekonomiczne i polityczne.

Zachód, który za cel obrali sobie imigranci, znajduje się w sytuacji szczególnej. Z jednej strony wciąż jest potęgą, pełni decydującą rolę w świecie nie tylko jako uczestnik procesów globalnych, ale często także ich arbiter i prawodawca. Z drugiej strony, zarówno cywilizacyjne przeobrażenia współczesnego świata (wzrost znaczenia innych cywilizacji, zwłaszcza chińskiej i islamskiej), jak i wewnętrzna dynamika Zachodu (kryzys demograficzny, sprzeczności i pęknięcia wewnątrz cywilizacji), skłaniają do uznania, iż doszło do znaczącego przewartościowania pozycji Zachodu. Znajduje się on u schyłku swojej dominacji, choć należy przyznać, iż jest to proces powolny, nieregularny, i wciąż dość ograniczony (Huntington 1997, s. 109-110). Ów schyłek nie jest zjawiskiem przypadkowym ani krótkotrwałym, jego poczucie towarzyszy kulturze europejskiej (bo amerykańskiej w znacznie mniejszym stopniu) od co najmniej 100 lat, choćby w pisarstwie Oswalda Spenglera (Kołakowski 1981, s. 113). Procesy erozji są zatem szczególnie widoczne, prawdziwym wyzwaniem jest pogodzenie racji schyłkowej cywilizacji europejskiej z wschodzącą islamską.

Największą groźbą, jaka stoi przed krajami Unii Europejskiej w związku z napływem do niej rzeszy imigrantów, a także ich demograficznym rozrostem wewnątrz tych krajów, jest cywilizacyjny konflikt odmiennych identyfikacji. Współcześnie bowiem węzłową kwestią jest tożsamość cywilizacyjna – kształtuje ona wzorce, postawy i orientacje w post-zimnowojennym świecie (Huntington 1997, s. 14). Odmienne tożsamości, spotykające się tylko na pograniczach, bądź będące udziałem nielicznej mniejszości (można by rzec, ambasadorów cywilizacji), same w sobie nie stymulują konfliktu cywilizacji. Są natomiast jego katalizatorem wtedy, gdy w wyniku wzrostu ilościowego dochodzi do częstych interakcji międzycywilizacyjnych, pozbawionych jednak instytucjonalnej formy, bez wypracowanych mechanizmów rozwiązywania wspólnych problemów, w dodatku generujących nowe, wynikające ze współzamieszkiwania określonego obszaru.

Taki konflikt cywilizacyjny staje się w dodatku konfliktem asymetrycznym – między zorganizowanym państwem a pozbawioną uznawanej reprezentacji mniejszością, między stroną której zasobami są prawo i pieniądze, a taką która swą siłę widzi w dużym przyroście naturalnym i silnej integracji kulturowej. Konflikty asymetryczne są trudne do rozwiązania, gdyż nie mają w nich zastosowania tradycyjne metody radzenia sobie z problemami. Stąd o wiele lepiej (dla obu stron) takim konfliktom zapobiegać (na bieżąco reagując na nowe wyzwania), niż je poniewczasie rozwiązywać.

Mniejszości (mówię tu o mniejszościach pochodzących z innych kręgów cywilizacyjnych) w krajach Unii Europejskiej mogą być źródłem szeregu korzyści. Sam fakt odmienności kulturowej sprzyja rozwojowi stykających się kultur – historycznie rzecz ujmując, wszystkie kultury rozwijały się poprzez wzajemny dialog. Zapełniają oni lukę demograficzną w starzejących się społeczeństwach Zachodu, oraz istotną lukę ekonomiczną – wykonując nisko płatne prace, często w niesprzyjających warunkach. Co więcej, ich obecność należy rozpatrywać nie tylko w kategoriach utylitarnych, ale również humanitarnych – zwłaszcza w krajach postkolonialnych otwartość na imigrantów może być formą zadośćuczynienia. Mogą ubogacić zatem nie tylko gospodarkę, ale i kulturę.

Jednocześnie jednak, obecność imigrantów to szereg zagrożeń, zwłaszcza będących pochodną pomyślności ich inkluzji. Jak pisze Roger Scruton, do najważniejszych trudności, przed którymi stoją dzisiaj społeczeństwa Zachodu, należy włączenie społeczności imigranckich w formę życia, która uważa zamykanie się we własnym kręgu, agresję i publiczne manifestowanie odrębności religijnej za zagrożenie dla doświadczenia przynależności (Scruton 2003, s. 54). Przyczyn marginalizacji należy szukać zarówno po stronie przyjmującej większości, jak i przybywającej mniejszości. Ważna jest konstatacja: imigranci są zazwyczaj fizycznie i społecznie odizolowani; żyją na wydzielonych obszarach miejskich lub poza miastem, rzadko wchodzą w związki małżeńskie z członkami większości lub innych grup mniejszościowych (Giddens 2007, s. 271). Staje się to zarzewiem konfliktów i wzajemnej niechęci. Zagrożeniem jest postępowanie według innego systemu wartości, niechęć do integracji, wreszcie próba rozsadzenia społeczeństw Zachodu od środka. Wyzwaniem dla państw przyjmujących jest wypracowanie formy współistnienia satysfakcjonującej dla obu stron relacji większość-mniejszość.

Zgodnie z demokratycznymi tradycjami Europy, remedium na rozwiązywanie problemów jest partycypacja polityczna. By zatem pozbyć się upośledzonego statusu, grupy mniejszościowe powinny działać na rzecz wyłonienia swojej reprezentacji politycznej, a następnie włączyć się, jak bardzo jest to tylko możliwe, w proces polityczny. Nasuwa się tu jednak szereg problemów. Grupy mniejszościowe często pochodzą z krajów pozbawionych tradycji demokratycznych, stąd bardzo trudno im dostosować się do tych europejskich mechanizmów. Często nie akceptują kulturalnego środowiska, w jakim zakorzenione są europejskie demokracje – praw człowieka czy równouprawnienia kobiet. Trudno im jest pokonać w walce wyborczej tradycyjne, silne, lepiej finansowane partie. Równocześnie obecność tych grup mniejszościowych jest istotną kwestią polityczną dla istniejących ugrupowań, bądź staje się przyczyną stworzenia nowych, opartych na dyskursie tożsamościowym (Front Narodowy Le Pena, Lista Pima Fortuyna).

Imigranci w Europie są często mniejszością nie tylko etniczną, ale i religijną. Ich odrębność w tym aspekcie zbiega się z apogeum procesów sekularyzacyjnych na Zachodzie, przez co sprzeczność jest tym bardziej widoczna. Podczas gdy wyznawana religia powoli przestaje być istotnym elementem identyfikacji dla Europejczyków, dla mniejszości muzułmańskiej jest podstawowym spoiwem. Równocześnie, środowiska tradycyjnie chrześcijańskie zmuszone są wikłać się w taktyczne sojusze (np. z homoseksualistą Pimem Fortuynem czy ateistką Orianą Falacci), by móc konkurować na rynku idei. Nakazy religijne mniejszości często stoją w sprzeczności z tradycyjnymi, świeckimi normami życia społecznego (w zakresie dni świątecznych, manifestowanej symboliki religijnej, swobody obyczajów). Ekspansywność religijna islamu utrudnia kompromis, widoczna jednak tendencja do prywatyzacji religii dotyka również i tą mniejszość, przez co intensywność konfliktu cywilizacyjnego zostaje złagodzona.

Deprywacja ekonomiczna imigrantów, potęgowana w krótkim okresie przez szybki wzrost demograficzny, jest również jedną z przyczyn odmienności cywilizacyjnej w Europie. Paradoksalnie, w długim okresie to właśnie w wysokim przyroście naturalnym upatrywałbym szans na awans ekonomiczny tej grupy. Niesie on ze sobą jakże ważny współcześnie kapitał społeczny, co więcej, w warunkach kryzysu współczesnego systemu finansowego (którego jedną z pierwszych ofiar będą fundusze emerytalne) zapewnia stabilność rodzin. Presja demograficzna wywierana w społecznościach imigranckich wymusi integrację na korzystnych dla nich warunkach, awans ekonomiczny da większą możliwość działania, zwiększy też partycypację polityczną. Kulturowe oblicze Europy zmieni się, zwłaszcza iż – pomimo prób stymulowania przyrostu naturalnego przez państwo – przyrost naturalny wśród europejskiej tubylczej większości jest w wielu krajach ujemny. W długim okresie etniczny pejzaż Europy może się zmienić tak znacząco, iż używane dzisiaj pojęcia większość-mniejszość stracą swój dotychczasowy sens. Demograficzny kryzys naszej cywilizacji jest najbardziej namacalnym wyrazem jej upadku, szczególnie widocznym na tle ekspansywnej cywilizacji islamu.

Imigranci w Europie to wielkie cywilizacyjne wyzwanie. W wyniku interakcji między przedstawicielami cywilizacji zachodniej a przybyszami wypracowywane są reguły działania, mogące zapewnić pokojową koegzystencję. Jak bardzo zmienia to oblicze Europy, jak zmienia też oblicze mniejszości – to ważne kwestie podejmowane przez współczesnych badaczy. Czy Zachód sprosta nowym wyzwaniom, czy potrafi znaleźć rozwiązania wynikłych stąd problemów? Każdego dnia to pytanie staje się coraz bardziej aktualne.

Piotr Pieńkowski
więcej tekstów autora...
O Autorze: Jest doktorantem socjologii na Uniwersytecie Wrocławskim, kończy politologię.

Bibliografia:

Giddens A. (2007) "Socjologia", Warszawa: PWN.
Huntington S. (1997) "Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego", Warszawa: MUZA SA.
Jagiełło B. (2006) "Unia Europejska wobec wyzwań dla bezpieczeństwa europejskiego i jego zagrożeń", w: Żukrowska K., Gręcik M. (red.) "Bezpieczeństwo międzynarodowe. Teoria i praktyka", Warszawa: SGH.
Kołakowski A. (1981) "Spengler", Warszawa: Wiedza Powszechna.
Scruton R. (2003) "Zachód i cała reszta. Globalizacja a zagrożenie terrorystyczne", Poznań: Zysk i s-ka.