Po zakończeniu działań wojennych, stało się oczywiste, że Polska jest "łupem" Związku Sowieckiego. Co więcej, szybko stało się jasne, że Związek Sowiecki nie zamierza wypuszczać z rąk takiej "zdobyczy". Również granice "odrodzonej" Polski, przesunęły się zdecydowanie na zachód, co w powojennej propagandzie nazywane było "powrotem na piastowskie ziemie".

Dość szybko, stało się jasne, że w nowej rzeczywistości nie ma miejsca na legalną opozycję, szybko okazało się również, że "ludowa" Polska, ma być państwem jednolitym narodowo. Wszystko to nie mogło budzić entuzjazmu ludzi, dla których w tej nowej rzeczywistości miejsca nie było. Pierwszymi organizacjami, które z dość różnych przyczyn, zdecydowały się na zbrojną konfrontację z PRL, były organizacje niepodległościowe polskiego podziemia, nacjonalistyczne podziemie ukraińskie, oraz post-nazistowskie podziemie niemieckie.

Zdecydowanie najważniejszą rolę wśród niemieckich organizacji podziemnych odgrywał Werwolf – często, zresztą, błędnie(!) nazywany Wehrwolfem – zbrojna organizacja wzorowana na...Armii Krajowej!

Latem 1943 r. miała miejsce w gabinecie Heinricha Himmlera tajna narada z udziałem kilku ministrów III Rzeszy i wyższych oficerów SS. W jej wyniku powstał plan "W-II" (Werwolf) – zakładający potrzebę szerzenia dywersji na tzw. "płytkim" zapleczu nieprzyjaciela, w razie zaistnienia konieczności odwrotu armii niemieckich. Dopiero w kilkanaście miesięcy później, we wrześniu 1944 r., odbyła się kolejna narada w kwaterze Himmlera, której owocem była modyfikacja planu "W-II". Dorobiono do niego supertajny wariant – prowadzenie walki podziemnej w przypadku okupacji Niemiec przez aliantów.

Główny twórca tego przedsięwzięcia, Reinhard Gehlen z Wehrmachtu, opracował projekt struktury podziemnej organizacji głównie na bazie doświadczeń z polskim ruchem oporu. Korzystał przy tym przede wszystkim z obszernych materiałów zgromadzonych przez warszawskie gestapo. Po zdławieniu powstania warszawskiego wywiad SS zdobył także dokumenty i archiwa AK. Z tych materiałów skopiowano strukturę podziemnej organizacji opartej na niewielkich grupach uderzeniowych. Szczególny nacisk położono na możliwie zdecentralizowaną strukturę organizacji.

Plany szczegółowe obejmowały szkolenia sabotażystów, szpiegów i dywersantów, organizację magazynów broni i żywności oraz radiowych punktów łączności na ziemiach uznanych za zagrożone polską i radziecką okupacją. Chociaż oficerowie Waffen SS byli poważnie zaangażowani w planowanie ruchu, ostatecznie postanowiono – i była to zapewne decyzja szefa SS H. Himmlera, aby organizację tę rozbudować wokół struktur miejscowych dowódców sił bezpieczeństwa – Wyższych Dowódców SS i Policji (HSSPt). Werwolf miał obejmować wszystkie okupowane ziemie III Rzeszy, lecz praktycznie istniał tylko na wschodnich rubieżach.

Być może dlatego, że tutaj Niemcy poniosły straty terytorialne i przez to także niemiecka nienawiść do Polaków była wiele większa niż do aliantów zachodnich. Dowódcą Werwolfu został mianowany SS-Oberstgruppenführer Hans Adolf Prutzmann. Prutzmann dostał się jednak do niewoli brytyjskiej i – aby uniknąć odpowiedzialności za zbrodnie wojenne – popełnił samobójstwo. Co ciekawe, Prützmann popełnił samobójstwo w tym samym więzieniu co Heinrich Himmler. Pilnował ich ten sam starszy sierżant o nazwisku Edwin-Austin.

Podziemie pohitlerowskie, na czele z Werwolfem, stawiało sobie kilka zasadniczych celów. Chodziło o utrzymanie przewagi żywiołu niemieckiego na Ziemiach Odzyskanych poprzez czynne zwalczanie osadnictwa polskiego oraz nowej administracji.

Teoretycznie brano pod uwagę przygotowanie powstania zbrojnego przeciwko okupantowi. Chodziło także o szerzenie wśród Niemców propagandy, z wykorzystaniem wszelkich argumentów, mającej na celu powstrzymanie ich wyjazdów za nowo powstałą granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. W przypadku pogodzenia się z koniecznością opuszczenia pewnych miejsc oraz dążenia, by nie mogły one dalej służyć Polakom, decydowano się na taktykę "spalonej ziemi", czyli masowy sabotaż i dywersję.

W skład niemieckiego podziemia wchodziło szereg mniejszych i większych organizacji, nie mających często ze sobą żadnego powiązania, ani też nie podlegających jakiemuś centralnemu kierownictwu. W polskiej historiografii określa się je, niezbyt poprawnie zresztą, zbiorczą nazwą Werwolf – od największej i najwcześniej, odgórnie utworzonej organizacji. W apogeum działalności siły te można oszacować na blisko 10 tysięcy, prawdopodobnie jednak z wliczeniem w tę liczbę oddziałów złożonych z niedobitków niemieckiej armii. Oprócz miejscowej ludności, w dzień toczącej życie rolników czy rzemieślników, a w nocy atakującej posterunki UB, milicji czy obiekty o znaczeniu strategicznym, w Werwolfie działali też "zawodowi partyzanci", którzy cały czas ukrywali się w lasach.

Najczęściej byli to żołnierze Waffen-SS, działacze NSDAP, wysocy urzędnicy administracji okupacyjnej w Polsce, na Ukrainie czy Białorusi czy funkcjonariusze gestapo. Wszystkich łączyło to, że byli poszukiwani za zbrodnie wojenne. Mimo niezaprzeczalnych sukcesów, jak np. zniszczenie urządzeń portowych w Świnoujściu, ataki na dworce i linie kolejowe, zniszczenie infrastruktury w kilku miastach Dolnego Śląska, Werwolf skazany był na porażkę. Zarówno wysiedlenia ludności niemieckiej na podstawie postanowień konferencji poczdamskiej, jak i zainstalowanie stalinowskiego rządu w Czechosłowacji, pozbawiły "wilkołaków" możliwości działania. Do dziś jednak istnieją w Niemczech organizacje skupiające weteranów Werwolfu.

Gwoli obowiązku można jeszcze wspomnieć, że poza "wojskowym" podziemiem niemieckim, działało – zdecydowanie mniej aktywne – podziemie cywilne, jak chociażby organizacje: Freies Deutschland, Jungenbund der Freien Stadt Danzig, Freikorps Gross-Mossdorf. Żadna jednak, nawet na chwilę, nie zbliżyła się poziomem organizacji i aktywności do Armii Krajowej, która wszak była wzorem dla niemieckiego podziemia.

Kolejną organizacją zbrojną, walczącą przeciwko Polsce Ludowej, nota bene noszącej jeszcze wtedy nazwę Rzeczpospolita Polska, była Ukraińska Powstańcza Armia (ukr. Українська Повстанська Армія, Ukrajinśka Powstanśka Armija – UPA). UPA powstała decyzją władz Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (ukr. Організація Українських Націоналістів, OUN), które uważały, że Ukraińcy winni stworzyć przy pomocy Niemiec, własną armię. Wśród Niemców pogląd ten, nie znalazł zrozumienia i w lecie 1942r. Niemcy dokonali masowych aresztowań działaczy OUN. Dlatego też pod koniec 1942r. w pobliżu Lwowa odbyła się konferencja referentów wojskowych obwodowych prowidów OUN-B, a więc frakcji popierającej Stepana Banderę, która przedyskutowała istniejące koncepcje walki, i opowiedziała się za tworzeniem struktur partyzanckich pod nazwą Wojskowe Oddziały OUN-SD (Samostijnikiw Derżawnikiw). Nazwę późniejszą, tzn. UPA przejęto od formacji zbrojnych Tarasa Borowcia Tarasa Bulby. Obecnie dla rozróżnienia oddziałów Bulby używa się wobec nich określenia UPA - Poleska Sicz.

Za oficjalną datę utworzenia UPA historycy ukraińscy przyjmują 14 października 1942 – Święto Szaty (Pokrowy) Najświętszej Marii Panny. Dzień ten jako święto UPA został ustalony na mocy postanowienia Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej z 30 maja 1947. UPA, w pamięci Polaków zapisała się jak najgorzej; partyzantom ukraińskim przypisuje się szereg zbrodni na polskiej ludności cywilnej, a liczbę polskich ofiar nacjonalistów ukraińskich szacuje się na 100 – 160 tysięcy. Trzeba jednak dodać, że poza Polakami, wśród ofiar było sporo osób, które były obywatelami przedwojennej Polski, ale równocześnie Rusinami, Żydami, a nawet Ukraińcami, bowiem i tych – o ile nie byli wystarczająco "nacjonalistyczni" – UPA nie oszczędzała.

Co więcej UPA toczyła równocześnie walki z oddziałami Armii Krajowej, partyzantką sowiecką, a czasami również z...Niemcami. Już po wojnie z inicjatywy Delegatury Sił Zbrojnych doszło do próby współpracy podziemia ukraińskiego i polskiego. W roku 1945 doszło do wielu spotkań AK-WiN i OUN-UPA. Odbywały się one na różnych szczeblach i po wstępnych uzgodnieniach niejednokrotnie kończyły się zawarciem porozumienia. Warto dodać, że również posterunki milicji (obsadzone często przez byłych akowców) zawierały z UPA porozumienia o nieagresji a czasem i o współpracy.

Do spotkań polsko-ukraińskich doszło między innymi:

29 kwietnia 1945 r. we wsi Siedliska k/ Dynowa, porozumienie zawarli: wysłani przez kpt. Dragana Sotirovicia „Drażę”( jugosłowiańskiego oficera walczącego w szeregach AK, a następnie WiN, człowieka z biografią na miarę Lawrence’a of Arabia) - ppor. Józef Szajda „Belabes" oraz plut. pchor. Tadeusz German „Pirat" i reprezentujący stronę ukraińską kierownik 4. rejonu I Okręgu OUN Michał Dżuman „Borys”. Porozumienie objęło ziemię rzeszowską i przemyską, przetrwało do jesieni 1945 r.

21 maja 1945 roku po kilku wstępnych spotkaniach w okolicach Rudy Różanieckiej i przygotowawczym odbytym 2 maja 1945 r. w miejscowości Doliny zawarto porozumienie, umownie określane przez historyków „porozumieniem w Rudzie Różanieckiej”. Stronę polską reprezentowała delegacja na czele z kpt. Marianem Gołębiewskim „Sterem”, ze strony ukraińskiej przybyli ppłk Jurij Łopatynśkyj „Szejk” (otrzymał pełnomocnictwa bezpośrednio od Szuchewycza), referent II Okręgu OUN Mykoła Wynnyczuk „Wyr” „Kornijczuk” i Serhij Martyniuk „Hrab”. Porozumienie obejmowało nieagresję, współpracę i pomoc. Dotyczyło powiatów: Lubaczów, Tomaszów Lubelski, Hrubieszów, Biłgoraj i Chełm. Przetrwało do kwietnia 1947 roku.

27/28 października 1945 r. doszło do spotkania na kolonii Tuczna k/ Choroszczynki pow. Biała Podlaska. Strony reprezentowali: mjr. Jan Szatowski „Szatyński" i Serhij Martyniuk „Hrab”, „Kryha”. Porozumienie objęło pow. Włodawa i Biała Podlaska. Pomimo występujących zgrzytów i wzajemnych pretensji przetrwało do początku 1947 roku.

W grudniu 1945 r. na kolonii koło Dołhobyczowa spotkali się: por. Jan Łabądzki „Gołąb” i dwóch przedstawicieli strony ukraińskiej.

1 kwietnia 1946 r. w Sahryniu pow. Hrubieszów spotkali się: por. Stanisław Książek „Wyrwa” i referent propagandowy III Okręgu OUN Teodor Harasymiak „Dunajski”.

18 maja 1946 r. w folwarku Miętkie pow. Hrubieszów, spotkali się: Jan Zadrąg „Ostoja” i Teodor Harasymiak „Dunajski” Stronę polska reprezentowało dwunastu delegatów, a ukraińską tylko trzech. Ukraińcy nie przypuszczali, że Polacy przywiązują tak dużą wagę do tego spotkania. Trwało ono około 10 godzin a omawiano między innymi wspólną akcję na Hrubieszów, przeprowadzoną 27/28 maja.
gen Karol Świerczewski „Walter”

Bodaj największym sukcesem propagandowym Ukraińskiej Powstańczej Armii, było zastrzelenie w zasadzce pod Jabłonkami, gen. Karola Świerczewskiego „Waltera”, II wiceministra obrony narodowej, Polski Ludowej. Choć wiele zdaje się wskazywać na to, iż Świerczewski został celowo „wystawiony” przez partyjnych towarzyszy, którzy potrzebowali pretekstu do rozpoczęcia – przygotowywanej już od jakiegoś - czasu akcji „Wisła”. Strata faktycznie nie była wielka; „Walter” od dawna był nałogowym alkoholikiem i, mimo doktoratu(!) z nauk wojskowych, kompletnym zerem jako dowódca, co wykazał „dowodząc” forsowaniem Odry, przez II Armię LWP.

Cokolwiek, by sądzić o akcji, połączonych sotni „Chrina”(a nie jak często się pisze „Hrynia”)i „Stiacha” faktem jest, że na istniejącym do dziś mundurze Świerczewskiego jest ślad na plecach, przebicia przez bagnet, o czym w oficjalnym komunikacie komisji partyjnej, mowy nie było. Sukces pod Jabłonkami okazał się dla UPA pyrrusowym zwycięstwem. Władze komunistyczne zyskały pretekst do masowych wysiedleń ludności ukraińskiej, lub uważanej za ukraińską, na sowiecką Ukrainę i do zachodniej oraz północnej Polski. Był to równocześnie koniec UPA. Brak oparcia w ludności cywilnej, zaprowadzenie komunistycznych porządków w Czechosłowacji i okrzepnięcie „władzy ludowej” w Polsce, doprowadziły do faktycznego końca organizacji. W 2007 roku w archiwach ukraińskiej SBU (Służba Bezpeky Ukrainy) odnaleziono dokumenty, z których wynika, że tylko na terenie sowieckiej Ukrainy, w latach 1944-50 działało 150(!) grup NKWD siejących terror wśród ludności cywilnej, a podających się za oddziały UPA. Można zadać pytanie: co znajduje się w archiwach, które po upadku ZSSR wywieziono z Kijowa do Moskwy?

Ostatnią z wymienionych grup walczących zbrojnie przeciwko sowietyzacji Polski, były organizacje polskiego podziemia niepodległościowego. Największą z nich, było powstała na bazie struktur AK, Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość, czyli WiN (pełna nazwa: Ruch Oporu bez Wojny i Dywersji „Wolność i Niezawisłość").WiN domagał się, by Armia Sowiecka i NKWD opuściły obszar Polski. Organizacja odrzucała kształt granicy wschodniej ustalony w Jałcie. Organizacja sprzeciwiała się także prześladowaniom politycznym i czynionej przez wojska sowieckie dewastacji kraju. Członkowie WiN chcieli stworzyć wspólną armię, uniezależnić się politycznie od Związku Radzieckiego, uspołecznić(!) duże przedsiębiorstwa i zakłady pracy. W hasłach organizacji pojawiały się też postulaty powszechnej edukacji i reformy rolnej - mimo to organizacja w referendum 1946 wzywała do odrzucenia reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu.

Jesienią 1946 w kierownictwie organizacji ostatecznie zwyciężyła teza o zbliżaniu się III wojny światowej i konieczności przygotowania się do niej. W związku z tym w styczniu 1947 kierownictwo WiN wezwało PSL do bojkotu wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Oddziały leśne (partyzanckie) WiN rozbijały więzienia, atakowały posterunki milicji i członków ORMO, prowadziły walkę zbrojną z oddziałami wojska, KBW i WOP, likwidowały osoby współpracujące z władzą komunistyczną i członków PPR, traktując to jako obronę przed terrorem. Zwalczano wspierających władze starostów, wójtów i sołtysów. Wobec utraty jesienią 1945 kasy organizacji i znikomego finansowania zagranicznego oddziały WiN dla zdobycia środków materialnych na działalność prowadziły tzw. akcje dochodowe, które władza ludowa wykorzystywała do szerzenia propagandy o bandyckim charakterze organizacji. Wobec oparcia WiN na ogniwach Armii Krajowej (rozwiązanej 19 stycznia 1945) i Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, organizacja została dość łatwo zdekonspirowana przez UB. Jesienią 1945 roku aresztowano prezesa WiN płk. Jana Rzepeckiego i innych przywódców organizacji. Kolejne kierownictwa aresztowano co kilka miesięcy - organizacja miała w okresie swojego istnienia 4 prezesów i 2 p.o. prezesa.

Od wiosny 1948 roku organizacja znajdowała się pod kontrolą zorganizowanej przez UB przy pomocy przewerbowanych oficerów WiN i AK - oraz w większości nieświadomych mistyfikacji - szeregowych członków organizacji, tzw. V komendy WiN kryptonim „Muzeum", na czele której stanął niezidentyfikowany oficer AK o pseudonimie „Kos" - powołano także sztaby obszaru centralnego kryptonim „Zamek" i okręgu białostockiego WiN kryptonim „Bursa". MBP podjęło „grę wywiadowczą" z wywiadami państw zachodnich - amerykańskim i brytyjskim - przyjmowano przesyłanych z zachodu drogą lotniczą i morską agentów, dolary, tonę złota, nowoczesny sprzęt łączności (w tym 17 radiostacji), wysyłając w zamian fałszywe informacje oraz (nieświadomych na ogół rzeczywistego charakteru V komendy) emisariuszy i kurierów a także ludzi na przeszkolenie wywiadowcze i dywersyjne.

Metody, które okazały się tak pomocne w likwidacji Werwolfu i UPA, w przypadku leśnych oddziałów WiN, nie miały zastosowania. Nie można przecież było wysiedlić całej ludności Polski, choćby dlatego, że „polski” rząd straciłby wtedy rację istnienia. Podobnie jednak jak w przypadku V komendy WiN, również w „terenie” Urząd Bezpieczeństwa i podległe mu jednostki wojskowe KBW, na masową skalę stosowały prowokacje mające skompromitować w oczach, głównie ludności wiejskiej, oddziały partyzanckie. Udający partyzantów funkcjonariusze UB i KBW rekwirowali żywność, kradli plony czy dokonywali brutalnych pobić i gwałtów na konto WiN (ale też NSZ/NZW). Spotykając się zaś z przyjaznym przyjęciem, wracali – już w mundurach KBW – jako ekspedycje karne. Bodaj najbardziej spektakularną akcją, przeprowadzoną zresztą wspólnie z UPA, było zdobycie Hrubieszowa w dniach 27/28 maja 1946 roku. Co ciekawe wojskowym komendantem miasta był wtedy Wojciech Jaruzelski. Ten „wielki wódz”, którego zagony pancerne błyskotliwym manewrem pokonały w grudniu 1970 roku, „uzbrojonych” w koktajle Mołotowa i kamienie; robotników, studentów i uczniów Wybrzeża, okazał się zupełnie bezradny wobec lekkozbrojnych partyzantów!

Z perspektywy czasu widać, że żadne działania opozycyjne wobec władzy „ludowej” nie miały w powojennej Polsce żadnych szans powodzenia. Opozycja polityczna skazana była na klęskę ze względu na nieprzestrzeganie jakichkolwiek zasad walki politycznej przez PPR i jej akolitów z „Bloku Stronnictw Demokratycznych”. Walka metodami prawnymi miała sens w kajzerowskich Niemczech, gdzie Drzymała w majestacie prawa, mógł naigrywać się z niemieckiego prawa i urzędów, czy w Wielkiej Brytanii, gdzie Gandhi, mógł organizować „marsze solne” i – ku uciesze mediów – paradować w pasku bawełny i opowiadać o niepodległych Indiach. W powojennej Polsce sens takich działań był żaden. Walka zbrojna – metodami przyjętym przez Werwolf, UPA czy WiN – również skazana była na klęskę.
Polska, od 1948 roku, nie miała jednego kilometra granicy ze „światem imperialistycznym”, za którą mogłyby szukać schronienia oddziały zbrojne (np. tak jak obecnie kurdyjska PKK w Syrii czy Iraku), nie miała dżungli ciągnącej się setkami kilometrów, w której partyzanci mogliby kluczyć tygodniami( jak kolumbijska FARC), nie miała gór wysokości Andów, gdzie bojownicy o niepodległość mogliby schronić się przed, uzbrojoną w ciężki sprzęt armią (jak Sendero Luminoso w Peru), nie znała idei dżihadu, w imię którego partyzanci mogliby dokonywać samobójczych zamachów i uprawiać mak na opium, by uzależnić nim wrogów (jak Taliban w Afganistanie) Miała wreszcie fatalny klimat, który u najbardziej nawet zahartowanych partyzantów musiał(!) po kilku latach w lesie, powodować ciężkie schorzenia reumatyczne. Czas klasycznych partyzantów powoli odchodził do historii, czas terroryzmu i partyzantki miejskiej jeszcze nie nadszedł.

Zobacz część drugą i trzecią

Bogdan Pliszka
więcej tekstów autora...

Źródła:

http://pl.wikipedia.org/wiki/Werwolf
http://www.shoa.de/content/view/370/40/
http://kriegsende.ard.de/pages_std_lib/0,3275,OID1...
http://de.wikipedia.org/wiki/Hans-Adolf_Pr%C3%BCtz...
http://motlc.specialcol.wiesenthal.com/instdoc/d07...
http://www.twojebieszczady.pl/upa/upa.php
http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_%C5%9Awierczews...
http://www.ipn.gov.pl/portal/pl/398/4918/
http://www.polskaludowa.com/biografie/Swierczewski...
http://www.infoukes.com/upa/
http://www.wolgal.pl/
Wiki
http://novynar.com.ua/politics/22705
http://www.tern.ukrpack.net/upa/upauk.htm
http://upa1.netfirms.com/army1uk1.htm
http://pl.wikipedia.org/wiki/Wolno%C5%9B%C4%87_i_N...
http://www.dziennik.krakow.pl/ipn/wolnosc_i_niezaw...
http://www.dziennik.krakow.pl/ipn/proces_krakowski...
http://pl.wikipedia.org/wiki/Delegatura_Si%C5%82_Z...
http://pl.wikipedia.org/wiki/NIE
http://www.zhwin.pl/