"To jest doskonałe pytanie..."
Jedyna odpowiedź Lesława Maleszki na pytanie dziennikarki, dlaczego donosił na przyjaciół.

Film Ewy Stankiewicz i Anny Ferens pt.: „Trzech kumpli” jest dokumentem wstrząsającym dla wszystkich. Dla tych, którzy żyli w czasach komunizmu i tych młodych, którzy znają je tylko z historii.

Film świetnie zrobiony, o wartkiej akcji, łączący w sobie cechy fabularne (za sprawą fragmentów filmu), dokumentu, wywiadów i rozmów przeprowadzonych z użyciem ukrytej kamery. Ta historia przyjaźni, śmierci i zdrady, jak ją nazywają, jest raczej studium psychologicznym człowieka, który przegrał życie. Wystarczyła jedna rozmowa agenta SB z Maleszką, by ten zgodził się na współpracę. Pisał donosy na przyjaciół, łamał kariery; dzięki niemu SB miało opozycję „na talerzu”. Perfekcyjnie wykonywał zdania operacyjne, polegające na dezorganizowaniu grupy. Świetnie pisał; był studentem V roku polonistyki, brał za to niemałe pieniądze. Ale nie zadowalał się tylko opisywaniem świata. Chciał być ceniony jako agent, donosił też na agenta prowadzącego do centrali w Warszawie. Był najlepiej opłacanym agentem, znał życie studenckie i osobiste przyjaciół .
Śledzimy historię jego życia, epizod z FJN, oświadczenie „Byłem Ketmanem”, znamy szczegóły jego pracy w GW oraz ostatnią decyzję Michnika z 20 czerwca, na wieść o wyemitowaniu filmu.

Ważne jest jeszcze coś innego. Maleszka, ten sam rocznik co B.Wildstein, wygląda na starego, (przedwcześnie osiwiały), schorowanego człowieka, nerwowego i palącego papierosa jednego za drugim. Nie wiemy, co czuje ten człowiek, pozornie zimny i obojętny, który jednak ma świadomość, że śmierć S.Pyjasa to piętno, z którym żyć będzie do końca.

To właśnie Stanisław Pyjas jest niemym bohaterem dramatu. Niezwykle zdolny, piszący wiersze, dziś może byłby poeta, jak Adam Zagajewski, na którego też donosił Maleszka. Niestety, jego śmierć do dziś nie została wyjaśniona. Dzisiejszy członek komisji ds. nacisków, Jerzy Widacki, wówczas obrońca esbeków, tryumfuje po umorzeniu sprawy, a niechęć rozliczenia się z historią deklaruje też „gruba kreska” Mazowieckiego. Odrazę u ówczesnego ministra MSW, Krzysztofa Kozłowskiego budzi artykuł - list otwarty w Rzeczpospolitej z dnia 9 listopada 2001 roku. Dzień po jego publikacji Maleszka w "Gazecie Wyborczej" przyznaje się do donoszenia SB na swoich kolegów.
Ponad tydzień później Gazeta Wyborcza przeprasza. "Ujawniony niedawno fakt wieloletniej współpracy naszego kolegi, redaktora i publicysty Leszka Maleszki z peerelowską Służbą Bezpieczeństwa był ciosem dla całego zespołu i środowiska "Gazety Wyborczej". (...)

Jest jeszcze druga grupa „bohaterów” tej historii. Można by nawet powiedzieć: Widziałem nawet szczęśliwych esbeków...
Gdzie jest to możliwe? Jedynie w Polsce AD 2008, bo inne kraje, świetnie dały sobie z tym radę. Marek Szmigielski, umiarkowanie prymitywny, jak charakteryzuje go Maleszka, Marian Buczek, Jan Bill, Józef Bober, pracownicy Wydziału III. Żyją do dziś i mają się znakomicie, a ich wysokie emerytury utwierdzają ich w przekonaniu, że taka była robota, a oni wykonywali ją dobrze.
Najsmutniejsze jest to, że żyją dziś za sprawą tej opozycji, którą kiedyś zwalczali.
Projekcja tego flmu, tak jak i ostatnie wydawnictwo IPN-u, wywoła zapewne lawinę pytań dotyczących archiwów. Ankieta zamieszczona na PN jednoznacznie odpowiada na to pytanie.