Faszyzm narodził się we Włoszech 23 marca 1919 w dniu w którym Benito Mussolini założył Fasci Italiani di Combattimento. Braterstwo Walki wzięło swoją nazwę od rózg liktorskich (które symbolizowały siłę jedności, jedną rózgę można było złamać, pęk rózg nie dawał się złamać).

Faszyści z założenia nie posiadali programu ani nie przywiązywali wagi do programu. Głoszone postulaty nie były stałe a ulegały modyfikacji, faszyzm był ideologią w ciągłej transformacji. Faszyści w swych działaniach nie odczuwali potrzeby teoretycznego uzasadnienia. Faszyści jeżeli głosili jakieś postulaty to były one narodowo lewicowe, i miały na celu: ekspansje terytorialną w rejonie Morza Śródziemnego i Bałkanów, przyznanie praw wyborczych dla kobiet i od 18 roku życia, likwidacje senatu, 8 godzinny dzień pracy, udział robotników w zarządzaniu przedsiębiorstwem, wysoki progresywny podatek od kapitału w celu wywłaszczenia, przejęcie pewnych nieruchomości kościelnych, konfiskatę zysków z wojny.

Dla faszystów wrogiem było mieszczaństwo i lewica, głoszone postulaty były zawsze anty lewicowe i anty liberalne. Faszyści gardzili kapitalizmem i kulturę konsumpcjonistyczną (przejawiało się to np. w likwidacji supermarketów).

Wśród faszystów było bardzo mało antysemitów i bardzo wielu żydów. Wielu żydów przedsiębiorców i finansistów finansowało faszystów. Kochanką Mussoliniego była żydówka. W marszu na Rzym brało 200 żydów. Antysemityzm był obcy naturze faszyzmu. Faszyzm był też obojętny wobec homoseksualizmu.

Ruch faszystowski tworzyli weterani wojenni, syndykaliści (zwolennicy zrzeszania się w związkach zawodowych nie partiach, chwalący kolektywy i strajki, dążący do obalenia kapitalizmu i przejęcia władzy przez syndykaty robotnicze), futuryści (anty mieszczańska inteligencja techniczna), rewolucjoniści. Faszyzm był ruchem młodych.

Faszyzm był atrakcyjny bo odwoływał się do ponad klasowego braterstwa, jedności zakorzenionej na emocjach. Faszyzm był atrakcyjniejszy od socjalizmu, socjaliści w chwilach kryzysu dbali o interes tylko pracujących.

Przejecie władzy dzięki demokratycznemu zwycięstwu poprzedziła klęska wyborcza faszystów. W samym ruchu trwała walka o przywództwo. Konkurentem Mussoliniego był Gabriel D'Annunzio (walczyło on o dominacje Włoch na Bałkanach i okupował Fiume). D'Annunzio wymyślił teatralne przemówienia , salut i faszystowski okrzyk bojowy (Eia, eia, eia, alala!).

Faszyści zaskarbili sobie sympatię Włochów broniąc ich przed terrorem lewicy. W dolinie Padu socjaliści terroryzowali i ekonomicznie eksploatowali właścicieli upraw. Właściciele upraw zyskali pomoc od faszystów, faszyści zbrojnie zniszczyli socjalistyczna dyktaturę (pomagała im w tym finansowo i rzeczowo policja oraz wojsko). Faszyści i właściciele odebrali również elektorat socjalistom nadając ziemie bezrolnym chłopom.

Obrona posiadaczy ziemskich zraziła do faszyzmu radykałów, opuścili oni szeregi ruchu a ich miejsce zajęli przedstawiciele posiadaczy, wojska i policji. W latach 1919 do 1922 partia faszystowska transformowała z ruchu lewicowego na bardziej prawicowy. W 1921 faszyści weszli do koalicji anty lewicowej w parlamencie. W latach 1920 -1922 w walkach na tle politycznym zginęło 600 faszystów i 2000 antyfaszystów. Od 1923 do 1926 1000 anty faszystów.

Już trzy lata po powstaniu w 1992 roku faszyści przejęli na drodze demokratycznej władzę we Włoszech. Po przejęciu władzy ostrze antykapitalistyczne okazało się jednak tępe, faszyści od razu poszli na kompromisy i zapomnieli o swoich radykalnych postulatach. Faszyści pozostali wierni swej niechęci do lewicy. Mussolini zdobył dyktatorską władze na drodze demokratycznych wyborów (66% mandatów zdobyła partia faszystowska). Mussolini inaczej niż komuniści nie był zainteresowany eksportem swojej rewolucji, ograniczał się tylko do politycznych kontaktów nie lewicowymi.

W pierwszych latach swoich rządów faszyści prowadzili politykę leseferyzmu liberalnego, redukowali interwencjonizm państwa w gospodarkę, upraszczali podatki, zmniejszali wydatki państwa, zrównoważyli budżet.

Totalitaryzm faszystowski polegał na stopniowej ingerencji państwa we wszystkie dziedziny życia. Faszyści zlikwidowali podmiotowość społeczeństwa. Pomimo ingerencji państwa faszystowski ruch młodzieżowy z czasem został zdominowany przez młodzież obojętną wobec faszyzmu a czasami nawet wrogą.

Agresywność faszystów objawiła się w 1935 roku agresją Włoch na Etiopie. Dopiero po 16 latach rządów, w 1938 faszyści wprowadzili ustawodawstwo z elementami rasistowskimi. Ustawy te dyskryminowały żydów, zakazano mieszanych małżeństw, żydom zakazano pracy w administracji. Wcześniej nie było we Włoszech antysemityzmu. W 1933 roku amerykańscy żydzi uznawali rządzącego juz 11 lat Mussoliniego za obrońce Włoch. Włosi nie byli też zainteresowani wybuchem II wś.

Mussoliniego obalili sami faszyści. 10 lipca 1943 roku Wielka Rada Faszystowska przywróciła monarchie, Duce został aresztowany (odbili go komandosi niemieccy pod dowództwem Otto Skorzennego). Uwolniony Duce powołał do życia Włoską Republikę Społeczną, we Włoszech rozpoczęła się wojna domowa (trwająca od 1944 do 1945).

W 1919 roku kiedy powstawała we Włoszech partia faszystowska Adolf Hitler zostawał 555 członkiem Niemieckiej Partii Robotniczej. W 1920 roku Niemiecka Partia Robotnicza przekształciła się w NSDAP Narodowo Socjalistyczną Niemiecką Robotnicza Partie. Wśród członków NSDAP znalazło się wielu homoseksualistów, najbardziej prominentnymi byli Ernst Rohm (szef sztabu SA i minister Rzeszy) i Edmund Heines (szef wrocławskiego SA i prezydent Breslau).

W 1932 narodowi socjaliści przejęli w Szlezwiku Holsztynie władzę w wyniku demokratycznych wyborów. Swoje demokratyczne zwycięstwo zawdzięczali głosom chłopów. W wyborach do parlamentu niemieckiego NSDAP zdobyła w 1932 roku 37,3% głosów, w 1933 roku 43,9% głosów. Hitler swoją dyktatorska władzę zdobył na drodze demokratycznej (poprzez wygrane demokratyczne wybory i decyzje demokratycznie wybranego parlamentu). Ustanowienie dyktatury Hitlera było owocem suwerennej woli wyborców i parlamentu. Narodowi socjaliści finansowani byli z drobnych darowizn i składek partyjnych. Naziści by zachować władze od razu poszli na kompromisy i zapomnieli o swoim programie.

Nazizm był w latach trzydziestych jedyną alternatywą dla komunistycznego terroru, liberalny ład nie działał. 30 czerwca 1934 Hitler podczas nocy długich noży oczyścił szeregi narodowych socjalistów z elementów ekstremistycznych i lewicowych (wymordował dowództwo SA). Naziści nie byli zainteresowani eksportem swojej rewolucji do innych krajów. Naziści stosowali politykę selektywnego mordowania jednostek wrogo do nazizmu nastawionych. Nazistowskie władze miały jednak autentyczne poparcie mas robotniczych i inteligencji. Narodowi socjaliści zwalczali zagranicznych producentów i hołubili krajowych.

Nazistowski totalitaryzm przejawiał się w stopniowej ingerencji państwa we wszystkie dziedziny życia. Naziści zlikwidowali podmiotowość społeczeństwa. Korporacje studenckie w Niemczech zignorowały ingerencje nazistów i przetrwały w niezmienionym kształcie. Naziści obok biurokracji państwowej tworzyli równoległą biurokracje partyjna. Hitler rozbił władze między biurokracje państwową a biurokracje partyjną. Co ciekawe Adolf Hitler nie angażował się w rządzenie państwem. Dla zewnętrznych obserwatorów zaskakująca okazała się trwałość nazizmu.

Antysemityzm nazistów nie był nachalny w samych Niemczech. Niemieccy żydzi musieli nosić opaski z gwiazdą Dawida dopiero od 1941 roku (w okupowanej Polsce od 1939 roku). Nie było też pisemnego rozkazu eksterminacji żydów, naziści nie ujawniali swojej polityki holocaustu.

W Państwie faszystowskim i nazistowskim powszechne były: organizacje młodzieżowe, organizacje organizujące spędzanie czasu wolnego, nacjonalizacja przemysłu i ingerowanie we wszystkie aspekty życia (zjawiska sprzeczne z konserwatyzmem). Faszyści i naziści wykorzystywali kulturę jako narzędzie indoktrynacji, jednak rozrywka była wolna od nachalnej propagandy. W państwie faszystowskim i narodowo socjalistycznym przemysłowcy współpracowali z państwem, państwo realizowało model państwa opiekuńczego.

Partie faszystowską i narodowo socjalistyczną łączyło nie realizowanie obietnic wyborczych, fakt ze to masy partyjne dyscyplinowały wodza, wódz robił to czego oczekiwali szeregowi członkowie partii. Faszyści i naziści doszli do władzy na drodze demokratycznego wyrażenia woli ludu.

Obok faszyzmu i nazizmu odpowiedzią na zagrożenie komunistyczne był autorytaryzm.

Marszałek Petain przywódca Francji współpracującej z III Rzeszą był agresywnie antysemicki, ale nie faszystowski tylko autorytarny. Swoją władzę zdobył na podstawie decyzji demokratycznego parlamentu francuskiego.

Jose Antonio Primo de Rivera założyciel Hiszpańskiej Falangi postulował pojednanie robotników i pracodawców, odrzucenie kapitalizmu i socjalizmu, służbę narodowi i kościołowi. Rządzący Hiszpanią generał Franco nie chciał współpracować z faszystami ani z narodowymi socjalistami. Falanga nie miała wpływu na państwową administracje, nie stała się nową biurokracją. Reżim Falanga Espanola Tradicionalista y de las Juntas de ofensiva Nacional Sindicalista był autorytarny a nie faszystowski.

Również Portugalia Salazara nie była faszystowska. Państwo nie ingerowało w szerokim zakresie w życie społeczne.

W powojennej Europie działało obok subkultury skinheads wiele ruchów mających kontrowersyjne korzenie. Współcześni post faszyści odrzucili faszystowski korporacjonizm i są pro rynkowi, zwalczają państwo opiekuńcze, nie są anty demokratyczni ani militarystyczni (prócz Bałkanów). Żywe są wśród nich poglądy secesjonistyczne (Lombardia i Flandria).

Dość szybko w RFN narodowy socjalizm się wypalił. Po II wś był popierany przez 15-18% Niemców. W latach pięćdziesiątych juz tylko przez 3%. We Włoszech działał pod wodzą wnuczki Duce (znanej również z odważnych zdjęć) Alessandra Mussolini Movimento Sociale Italiano. Force Italia Berlusconiego. Liga Północna Umberto Bossiego. Sojusz Narodowy Gianfranco Finego. We Francji działał Młody Naród, OAS Organizacja Tajnej Armii, a od 1972 Front Narodowy. W Austrii Partia Wolności Jorga Haidera. W Holandii partia Pima Fortuyna.

Jan Bodakowski
inne teksty autora...
blog autora...
Bibliografia: Robert O. Paxton „Anatomia faszyzmu” Rebis 2005