- Czyli uważa pan, że szatan zwyciężył?
- Nie. Powiedziałem, że takie zakończenie nie ma najmniejszego sensu. Nie ma sensu.
- Jak może nie mieć sensu? A przebaczenie? Miłosierdzie? A darowany spokój?
- Bóg nie dopuściłby do tego, aby jakakolwiek z jego owiec uważała kogo innego za pasterza. Nie dopuściłby do takiego pojmowania miłosierdzia i przebaczenia. Spokój, który Bóg nakazał dać szatanowi nieszczęsnemu mistrzowi jest niewolą – niczym ponad. Miłosierdzie nie jest tu nagrodą a przebaczenie, jeśli chodzi o Małgorzatę jest jej karą.
Gdzie tkwi błąd? Poncjusz Piłat po wiekach męczarni idzie za tym, którego skazał na śmierć – idzie za tym, do którego tęskni – oczyścił się Piłat, odpokutował. Mistrz zaś poddał się na długo przed śmiercią, Małgorzata zaprzedała duszę a dana im wiekuista przystań jest ich nieświadomością. Pamięta pan „...świadomość mistrza, niespokojna, pokłuta igłami świadomość gasła..”, gasła odbierając samą możliwość pokuty, zamykając go na prawdę. Nie ma dobra w zakończeniu, a to, co nazywa pan dobrem jest prowizoryczne i plugawe. Bułhakow zadrwił z czytelnika – na tym polega geniusz tej powieści. Patrzcie moi mili, patrzcie pokażę wam jak zło potrafi być subtelne, jak umiejętnie może skrywać się pod postaciami dobra – pokażę wam jak jesteście źli i zepsuci, jacy fałszywi – że sam szatan jest od was lepszy bo chociaż niczego nie udaje. Pokażę wam jaki jest szatan, jak może was zdemaskować, jak potrafi być uprzejmy i przebiegły. Pokażę wam zło w czystej postaci, które na koniec mej powieści zaczniecie uważać za dające szczęście pragnącym miłości, pokażę wam zło, które zaczniecie uważać za dobro. Drwi z pana Bułhakow.
- Jakże drwi? Jak drwi? Przecież oddzielam zło od dobra w jego powieści..
- Oddziela pan czy raczej odnajduje je na każdej stronie, w każdej postaci – może za wyjątkiem Jeszui? Odróżnia czy raczej demaskuje samego siebie? Swoją złożoność?
- Złożoność?
- Tak. W trakcie czytania orientuje się pan co może uchodzić za światło a o za cień. Po ostatnim rozdziale zaś uważa, że wszystko się dobrze skończyło – miłość zwyciężyła – Małgorzata i mistrz nigdy się nie rozstaną, będą ze sobą i dla siebie po wsze czasy.. A to właśnie zakończenie a raczej pańska reakcja na zakończenie jest tym, co choć nie dopisane, stanowi sedno całej powieści.
- Co mianowicie?
- Że człowieka łatwo zwieść. Łatwo zaślepić. Łatwo sprawić żeby zło za dobro przyjmował – tak jak Małgorzata, tak jak mistrz, którzy dla miłości – czyli dobra zapominają o jej właściwym znaczeniu. Bo miłość nie jest tym, co powiedział Woland, a mianowicie: „ten który kocha, powinien dzielić los tego, kogo kocha”. Miłość jest walką o los tego kogo się kocha. Czynem nie biernością. Ani mistrz ani Małgorzata walcząc o wspólne szczęście nie pomyśleli o szczęściu dla drugiego. Niewola bowiem nie jest szczęściem.
- Ale przecież to Bóg nakazał szatanowi dać im wiekuistą przystań, bo nie zasłużyli na niebo ale na spokój.
- Ale przecież to człowiek napisał o decyzji Boga, która jest absurdalna i dlatego mówię o bezsensownym zakończeniu tylko w odniesieniu do takiego przedstawienia Boga. Zamiar Bułhakowa przecież sprawdził się wyśmienicie. A książka wcale nie dobiegła końca, historia wcale nie została dopowiedziana – podobnie jak powieść mistrza czeka na dopowiedzenie.
- Co też pan mówi?
- Tak, tak drogi panie – historia mistrza i Małgorzaty wymaga dopowiedzenia.