Poniżej prezentujemy fragment artykułu z Nowych Kryteriów

Przez wieki Europa byłą ideą, nadzieją na pokój i wzajemne zrozumienie. Nadzieja ta spełniła się. Zjednoczenie Europy przyniosło nam pokój i dobrobyt. Zaowocowało poczuciem wspólnoty i pozwoliło przezwyciężyć podziały. – te słowa otwierają tekst Deklaracji Berlińskiej, przyjętej na jednym z ostatnich szczytów Unii Europejskiej.

Pracom nad sformułowaniem treści Deklaracji towarzyszył spór dotyczący przywołania chrześcijańskich korzeni Europy. Przypomniało to o gorącej dyskusji, jaka rozgorzała wokół preambuły do Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy. Jednak, co istotniejsze, mogliśmy obserwować, jak Europa nieprzerwanie męczy się w próbach zdefiniowania własnej tożsamości.

Pytanie o treść tożsamości europejskiej musi być poprzedzone krótkim rozważeniem zasadności podnoszenia tej kwestii w ogóle. Dlaczego określenie tożsamości miałoby być istotne dla projektu politycznego, jakim jest Unia Europejska? Czy istnienie przedpolitycznej kulturowej wspólnoty warunkuje funkcjonowanie instytucji politycznych i ekonomicznych?

Jeśli przyjąć, że Unia Europejska jest konstruktem tworzonym wedle z góry określonego planu, dopuszczalna byłaby odpowiedź negatywna, choć obwarowana pewnymi warunkami i uściśleniami. Jednak koncepcja genezy Unii Europejskiej jako jednorazowego aktu twórczego, po którym dzieło jest "stworzone" i gotowe, niewymagające dalszych zmian, nie wytrzymuje konfrontacji z rzeczywistością. Mowa o organizacji powstającej krok po kroku, której nie jest obca metoda prób i błędów, żeby wspomnieć tylko Unię Zachodnioeuropejską, z której przez lata wycofywano się rakiem. To zaś skłania nas ku Augustiańskiej koncepcji stworzenia jako creatio continua, czyli podtrzymywania istnienia poprzez ponawiane akty twórcze[1].

I tak następowały po sobie kolejne konferencje międzyrządowe, a w ślad za nimi pojawiały się traktaty. Impulsy przychodziły także z zewnątrz, np. kiedy upadł komunizm. Nie sposób pominąć tego, na co nieustannie zwracał uwagę Jean Monnet i co napędza całą ewolucję, a mianowicie relacji międzyludzkich, nastrojów społecznych, bo one warunkują zaistnienie jakichkolwiek zmian w życiu codziennym. Wszystkie te zjawiska zawierają się w pojęciu kultury sensu largo, definiowanej przez T.S. Eliota jako zespół wszelkich wartości, zachowań i zainteresowań danej społeczności[2].

Kultura pojmowana w opisany sposób określa zarówno wrażliwość człowieka, jak i jego miejsce w świecie, co w konsekwencji ukierunkowuje proces edukacji i wychowania na odkrywanie własnych korzeni kulturowych[3]. W tym ujęciu człowiek istnieje "z kultury" i "dla kultury", z niej czerpie swoją tożsamość i w niej tożsamość tę wyraża[4].

Wskazanie treści danej tożsamości zbiorowej sprawia natomiast wiele problemów. Co charakterystyczne dla badań empirycznych, łatwiej jest nam obserwować poszczególne składniki tożsamości, kiedy dochodzi do ich zakwestionowania w kontakcie z Innym. Innym, który prezentuje odmienne normy czy zachowania. Ten moment konfrontacji zmusza do wyartykułowania własnej tożsamości. Ale warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. Zetknięcie z normami zewnętrznymi umożliwia nam ustalenie granicy pomiędzy tym, z czym się identyfikujemy, a tym, co jest nam obce.

W efekcie, dla wyznaczenia owej granicy najistotniejsze jest, z kim się porównujemy[5]. W uogólnieniu i nazwaniu tego samego doświadczenia szukał źródła świadomości ks. Józef Tischner:

U początku pochodzenia świadomości j a leży obecność t y, a być może nawet obecność m y. Dopiero w dialogu, w sporze, w opozycji, a także w dążeniu do nowej wspólnoty tworzy się świadomość m o j e g o j a jako istoty samoistnej, odrębnej od drugiego. Wiem, że ja jestem, bo wiem, że d r u g i jest.[6]

Warto zastanowić się nad tym, jakie osie wyznaczają kształt debaty o tożsamości Europy, jakie mechanizmy napędzają dyskurs i w jakim kierunku on podąża. Źródłem ostatniej ożywionej dyskusji było zestawienie Europy z takim Innym, który jest jej najbardziej podobny. Nie sposób się bez niego obejść, kiedy zastanawiamy się nad istotą Europy. Rozpoznanie źródeł różnic pozwala dopiero odpowiedzieć na pytanie o wydarzenia, które ukształtowały albo kształtują Europę jako wspólnotę.[...]

Piotr Szlagowski
Nowe Kryteria, nr 1/2008, s. 62-74

[1] Cz. Porębski, Geneza Unii Europejskiej [w:] O Europie i Europejczykach, Kraków 2000, s. 217 i nn.
[2] T.S. Eliot, Trzy znaczenia „kultury” [w:] Kto to jest klasyk i inne eseje, Kraków 1998, s. 246 .
[3] J. Kłoczowski, Tożsamość polska i europejska dzisiaj, Nowa Europa. Przegląd Natoliński, 1/2007, s.330.
[4] Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005, s. 89.
[5] M. MacDonald, The Construction of Difference [w:] Inside European Identities, red. S. MacDonald, Oxford 1993 [za:] F.C. Mayer, J. Palmowski, Europejskie tożsamości a Unia Europejska – więzi łączące narody Europy, „Nowa Europa. Przegląd Natoliński”, 1/2007, s. 91.
[6] ks. J. Tischner, Filozofia dramatu, Kraków 2006.

Przedmiotem zainteresowania autorów Nowych Kryteriów będzie przede wszystkim przestrzeń publiczna, a więc to, co dzieje się, kiedy ludzie porzucają swoje osobiste zajęcia, aby spotkać się z innymi na publicznym placu z okazji obchodów narodowego święta, podczas mszy w Kościele, także w kinie lub w teatrze, a zwłaszcza kiedy wspólnie ustalają reguły zbiorowego życia, mając na względzie pewne wspólne dobro, czyli zajmują się polityką.

Według Leo Straussa rzeczy polityczne z samej swej natury nie są neutralne i wysuwają roszczenie do oceny w kategoriach dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości. Dlatego winny być oceniane na podstawie pewnego kryterium dobra czy sprawiedliwości. Aby sensownie osądzać, trzeba znać prawdziwe kryteria. Ta myśl jest nam szczególnie bliska i życzylibyśmy sobie, aby określała kierunek naszych poszukiwań w kolejnych numerach.

Nie mamy jednak zamiaru obrażać się na rzeczywistość, jeśli ta nie przystaje do idealnych pojęć. Wszystko co polityczne jest dziełem ludzkim, a nie wynikiem aktu kreacji, nie jest określone raz na zawsze, w niekończącej się dyskusji ulega ciągłym przewartościowaniom, jest więc pogodzone z niedoskonałością. Kryteria zatem zawsze są nowe, bo przynajmniej na nowo przemyślane.

Nowe Kryteria to przestrzeń do rozmowy o tym, co wspólne, o polityce, historii i kulturze. Chcielibyśmy, aby ta rozmowa, w której intelektualna uczciwość i obywatelskie zaangażowanie wcale nie muszą się wykluczać, nawiązywała do trwającej od wieków dyskusji pokoleń o sprawach najważniejszych.

Pierwszy zeszyt Nowych Kryteriów poświęcony jest trudnym relacjom polityki i historii, a zwłaszcza kwestii polityki pamięci.

Pismo można kupić w salonach Empik w całym kraju i w niektórych księgarniach.

Zobacz więcej: Nowe Kryteria