Mity eurokonstytucyjne

Prawo unijne będzie najwyższym prawem w Rzeczpospolitej Polskiej. Prawo unijne będzie miało prymat nad prawem krajowym (z ustawą zasadniczą włącznie) – takie głosy słyszane są o dziwo nie od euroentuzjastów, a od eurosceptyków.

Trzeba powiedzieć to wyraźnie: Nie jest to prawda. Ze względu na ważkość zagadnienia – postanowiłem zabrać głos w tej sprawie.

Najważniejsze zapisy znajdują się w samej Konstytucji RP. Artykuł 8. 1. mówi jednoznacznie: Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Wszystkie inne akty prawne muszą być z nią zgodne. Tak samo dotyczy do ustaw krajowych, jak i umów międzynarodowych. W hierarchii aktów prawnych nie ma wyższego od ustawy zasadniczej. Rozdział III (Źródła prawa) zawiera artykuł 87.1. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.

Widzimy, że nie ma podstaw do twierdzenia, że w razie konfliktu prawa stanowionego przez Unię z polską konstytucją, to prawo unijne będzie ważniejsze. Pamiętajmy, że o tym będzie decydował Trybunał Konstytucyjny. Już raz przed tym niby dylematem został postawiony.

Trybunał Konstytucyjny, orzeczeniem z 11 maja 2005 roku ( K 18/04) w sprawie zgodności Traktatu Akcesyjnego z Konstytucyjnego wyraźnie stwierdził m.in., że wszelako prawo pierwotne i wtórne Unii ma prymat nad prawem krajowym, lecz nie ma pierwszeństwa przed Konstytucją RP.

W przypadku konfliktu Konstytucji RP i prawa unijnego, jako trzy rozwiązania podano: zmianę prawa unijnego; zmianę ustawy zasadniczej; wystąpienie z Unii ( patrz orzeczenie w sprawie europejskiego nakazu aresztowania - przepis niekonstytucyjny względem artykułu 55 ust. 1 Konstytucji RP, ale decyzją sędziów mógł obowiązywać jeszcze 18 miesięcy, w efekcie zmiana w ustawy zasadniczej). Treść orzeczenia TK z 11 maja 2005 roku potwierdza możliwość przekazania niektórych kompetencji ( w tym w zakresie prawodawczym) i ich wiążący charakter oraz przypomina o pierwszeństwie ustawy zasadniczej.

Wspomniane przeze mnie rozstrzygnięcie w sprawie ENA miało miejsce 27 kwietnia 2005 r. (1/05). Sędziowie w uzasadnieniu odnoszą się do roli TK:

Podstawową funkcją ustrojową Trybunału Konstytucyjnego jest badanie zgodności aktów normatywnych z Konstytucją, a obowiązek ten dotyczy także sytuacji, gdy zarzut niekonstytucyjności dotyczy tego zakresu ustawy, który służy implementacji prawa Unii Europejskiej.

Ten fragment wyjaśnia, jaki organ zajmuje się orzekaniem o zgodności bądź niezgodności prawa wspólnotowego z naszą konstytucją.

Inny mit dotyczy nie inwazyjności Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w porządek prawny państw członkowskich w sferze moralności. Jak każdy organ, taki i ETS, chce mieć znaczenie na arenie międzynarodowej, stąd głosy o zwiększeniu roli Trybunału, szybszej implementacji prawa wspólnotowego, stosowania się do jego orzeczeń – nb. to orzecznictwo ETS było impulsem do skodyfikowania praw podstawowych, czyli Karty Praw Podstawowych.

Polska jest w tej komfortowej sytuacji, że próby rewizji fundamentów aksjologicznych, zabezpieczone są zapisem konstytucyjnym, konkretnie artykułem 18.:

Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.

Co czytamy razem z artykułem 8. ust. 1. i ust. 2. (zob. na początku). Jeżeli państwa rozstrzygają te kwestie na poziomie ustaw, to rzeczywiście Trybunał ma pole do popisu – tym bardziej że coraz większe uznanie zyskuje dynamiczna wykładnia traktatów. Niemniej, Polsce bardziej od ETS zagrażają polscy posłowie, którzy będą chcieli zmienić ustawę zasadniczą wedle swoich rewolucyjnych zapatrywań.

Państwa, które dbają o swoje interesy, zabezpieczają je poprzez utrzymanie Konstytucji, na szczycie aktów prawnych. Tak zrobił Federalny Trybunał Konstytucyjnego RFN; Izba Lordów; Francuska Rada Konstytucyjna:

Poszanowanie suwerenności narodowej nie sprzeciwia się zawarciu - na zasadzie wzajemności - umowy międzynarodowej, na mocy której Francja brałaby udział w tworzeniu lub rozwoju trwałej organizacji międzynarodowej posiadającej osobowość prawną i dysponującej władzą na skutek przekazania jej kompetencji przez państwa członkowskie. Jeśli jednak taka umowa międzynarodowa zawiera klauzulę niezgodną z Konstytucją albo naruszającą konieczne warunki wykonywania suwerenności narodowej, zgoda na ratyfikację wymaga zmiany Konstytucji .

Profesor Annibale Marini, prezes włoskiego sądu konstytucyjnego (Sąd Konstytucyjny Republiki Włoskiej):

[...]dla nas konstytucja Italii zawsze będzie stać ponad prawem wspólnotowym.

Są państwa, które od razu przyznały nadrzędność prawu wspólnotowemu albo sądy w drodze wykładni doszły do takich konkluzji. Jak sądzę, z nich akurat nie powinniśmy brać przykładu, a z tych przezorniejszych i... najbardziej znaczących w Europie.

W ostatnich dniach byliśmy świadkami spektaklu. PiS chciał udobruchać eurosceptyków, ale nie negując osiągnięć własnego środowiska.. Traktat jest: wielkim sukcesem Lecha Kaczyńskiego, Jarosława Kaczyńskiego i Anny Fotygi, wielkim sukcesem PiS-u - przekonywał nie kto inny, a poseł Karski.

Karol Karski, były wiceminister spraw zagranicznych, doktor nauk prawnych, a więc wydaje się, że osoba kompetentna, reprezentował PiS w sprawie poprawek do ustawy ratyfikującej Traktat Lizboński. Mają one zapewnić Polsce suwerenność w Unii, nadrzędność konstytucji nad prawem unijnym, potwierdzenie ograniczenia stosowania KPP. Uważny Czytelnik pomyśli sobie, że przecież to nie ma znaczenia.

Wiemy bowiem, że Konstytucja jest najwyższym prawem w Polsce. Ta Konstytucja pozwala przekazać kompetencje organów państwowych w niektórych sprawach. Te zapisy nie zmieniają nic w treści Traktatu Lizbońskiego. Są jeno ukłonem PiS w stronę wyborców, którzy mogą nie znać takich subtelności prawnych.

Zważmy też na artykuł 91. 2.:

Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.

Rekapitulując, Traktat Reformujący UE ma wiele wad i nad nim trzeba się pochylić, przedstawiając zagrożenia zeń płynące. Choćby wątpliwe w świetle konstytucyjnego podziału i równowagi władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej przekazanie Jak zauważył słusznie doktor Ciapała (Koncepcje suwerenności), Wspólnoty opierają się na całkiem odmiennym systemie dystrybucji i funkcjonowaniu władzy. Mimo zapewnień polityków PO TR nie porządkuje tych relacji, a czyni je jeszcze bardziej skomplikowanymi. Także ta uwaga jest aktualna w stosunku do nowej koncepcji upodmiotowienia Unii.

PS Jest to nieco dłuższa wersja niż opublikowana w Opcji na Prawo

Lektura uzupełniająca: