Prawica.net

Czy JKM można przyrównać do optymatów? Taką tezę postawił Łukasz Schreiber w artykule Liberałowie jak optymaci w Starożytnym Rzymie

Absolutyzowanie, a raczej nie zrozumienie, zasady konserwowania zastanego porządku doskonale wytknął Wildstein Krasowskiemu. Jak słusznie zauważył dziennikarz Rz, idąc tropem (zachowawczości made in Dziennik) konserwatysta musiałby popierać aparat represji PRL, cenzurę, monopartyjność et cetera. Jeszcze bardziej ryzykowne jest porównywanie obecnych rozwiązań ustrojowych ze starożytnym Rzymem. Jeżeli optymaci mają być - w rozumieniu autora - fundamentalną prawicą, to czy popularzy będą obecną lewicą (kawiorową)?

Unii Polityki Realnej i jej byłego lidera nie trzeba nikomu przedstawiać. Dlatego w tym krótkim szkicu przedstawię punkt kulminacyjny sporu optymatów i popularów.

Aby przybliżyć ogólne uwarunkowania republiki odsyłam do tekstu Od królestwa do cesarstwa

Wikipedia jest wyjątkowo skromna w opisie tego zachowawczego stronnictwa, owszem podaje, że optimates (najlepsi) od optimus, czyli najlepszy. Datę powstania (druga połowa II. p.n.e.) i najważniejszych reprezentantów (m.in. Sulla) i wielki konflikt, w którym śmierć ponieśli bracia Grakchowie.

Niższe warstwy systematycznie uzyskiwały poszerzenie swobód, był to proces, który trwał od schyłku monarchii. Polegał przede wszystkim na samoorganizacji tych ludzi.

Możne rody od początku powstania republiki nie chciały dopuszczać w swoje szeregi ani nowych ludzi, ani nie zależało im na polepszeniu sytuacji biedoty. Cały czas między nimi dochodziło do spięć, utarczek, walki o władzę. Altruizm popularów jest zdecydowanie przesadzony, im też zależało na przejęciu władzy, a zdarzyła się ku temu świetna okazja. Dla najniższych warstw nie miały znaczenia pobudki, oni chcieli żywności, ziemi.

Stronnictwo zachowawcze obecne było przez wszystkie lata republiki, w II w. p.n.e. w obliczu wydarzeń z całą siłą i stanowczością zaznaczyło swoją pozycję. Przejadanie zdobyczy wojennych nieuchronnie prowadziło do kolejnych wypraw wojennych, jeżeli armii było dość, panowała w niej karność, zdobywano cenne łupy, to groźba rewolty przesuwała się w czasie. W okresie wojen punickich chyba po raz ostatni senat wykazuje się odpowiedzialnością za państwo. Później było już tylko gorzej.

Na te problemy senatu nakładały się jeszcze inne: trudności z utrzymaniem porządku w prowincjach, pogarszająca się sytuacja chłopów ( ich pracę wykonywali niewolnicy, a oni zostawali na utrzymaniu państwa), nie wchodzili w szeregi wojska. Część bezrobotnych znajdowała zatrudnienie przy wielkich budowach finansowanych z wypraw armii rzymskiej, jednak to nie usuwało przyczyny problemu.

Wojny, zwłaszcza z Hannibalem, były bardzo niekorzystne dla rzymskich chłopów. Uprawy były niszczone, ziemia zagrabiona, pozostawało im udać się do Rzymu. W tym okresie wzrastało znaczenie m.in. prawa pretorskiego.

Podstawą rolnictwa byli niewolnicy, którzy pracowali na wielkich majątkach ziemskich, nazywanych latyfundiami.

To wszystko w efekcie prowadziło do systematycznego oczyszczania skarbca, pieniądze były potrzebne na wojny, na utrzymanie chłopów.

Stolica Imperium nie była w stanie wyżywić takich ilości ludzi, nie dziwi, że były lata, w których ludzie cierpieli z braku pożywienia i wody. W takich warunkach mógł odnaleźć się ktoś, kto zaproponuje tym biedakom miejsce do życie i pracy. Po niespełna 4 latach na scenie politycznej pojawia się pierwszy z braci. Tyberiusz Grakchus.

Tyberiusz (wybrany w 134 przed Chrystusem na trybuna ludowego), syn pretora (udane wyprawy do Hiszpanii), planował reformę ziemską (ager publicus - grunt państwowy). Chciał, aby Ci, którzy nie mają ani piędzi ziemi własnej, otrzymali siedem hektarów na własność, na których będą mogli gospodarować. W ten sposób mogliby odbywać służbę wojskową. Trybun chciał pozyskać tę ziemię poprzez odebranie nadwyżek, tym właścicielom, którzy otrzymali ponad miarę.

Zaletą tego rozwiązanie było również wprowadzenia opcji dziedziczenia. Na straży reformy stanąć miało trzech mężów, nadzorujących prawidłowość obieranie i przekazywanie ziemi. Z większym rozpędem reforma ruszy dopiero za czasów Gajusza.

Jego największym błędem było postawienie się w opozycji do całego senatu i obranie sobie za stronę dyskusji wyłącznie zgromadzenia ludowego, to było zlekceważenie szacownego urzędu. Potwarz dla senatorów. Musieli zareagować. Być może za duże nadzieje pokładał w konsulu, Scaevoli, patronie i towarzyszu. Owszem, wstawił się za nim, jednak nie zapobiegł wyprawie senatorów na Wzgórze Kapitolińskie, gdzie odbywało się concilium plebis z udziałem Tyberiusza, podczas którego obradowano nad legalnością kolejnej kadencji trybuna. Miał bowiem silnego przeciwnika w osobie Scipio Nasica Serapio, byłego konsula, a ówczesnego najwyższego kapłana. On to wniósł przed senat sprawę Tyberiusza i jego rzekomych prób wprowadzenia tyranii, a gdy nie uzyskał posłuchu u konsulu, to poprowadził senatorów i pomocników ku Tyberiuszowi. Tłum uzbrojony w pałki i kamienie przedzierał się do swojej ofiary. W ten haniebny sposób zgładzono trybuna ludowego i więcej niż trzystu ludzi - pisał Plutarch. Zasadne wydaje się podkreślić, że ten barbarzyński występek był złamaniem prawa. Tak przez Nazykę, jako inicjatora prywatnej krucjaty, jak i bezpośrednich sprawców, wśród których wymienia się: Rufusa i Satyreiusa. Po tych wydarzeniach przezorni senatorzy uchwalili scu - była to kolejna rysa na fundamencie tej szacownej instytucji, świadcząca o utracie kontroli, poczuciu bezsilności i przewidywaniu kolejnych kłopotów.

Po kilkunastu latach do władzy doszedł brat Tyberiusza, Gajusz. Przemyślana polityka doprowadziła do owocniejszych rezultatów. Dostrzegł to, czego nie widział jego brat, siłę ekwitów. Przyznał im władzę sądowniczą (lex iudiciaria), nastąpiło to w 123r. p.n.e. Uzyskał ich przychylność, rozbił jedność w senacie. Obok tak ważnych instytucjonalnie zmian na korzyść ekwitów, Gajusz nie zapominał o ich kieszeniach. W prowincjach, w których weszli w skład trybunałów, zarządzali finansami, sprawy podatkowe były w ich rękach. Udzielali pożyczek. Sytuacja tej grupa prezentowała się więc znakomicie, zwłaszcza, że senatorowie nie mogli parać się handlem.

Mógł tedy przeprowadzić inne reformy, lex frumentaria - na tej podstawie państwo dopłacało do sprzedawanego zboża, w późniejszych latach będzie rozdawane za darmo. Uprzednio zmagazynowano oferowało po stałych cenach. Komisja trzech ruszyła ze zdwojoną siłą.

Gajusza pogrzebał śmiały zamiar, mianowicie zaproponował nadanie obywatelstwa sprzymierzeńcom i stworzenie kolonii nieopodal Kartaginy. W tym celu opuszczał Rzym. Jego nieobecność wykorzystali senatorowie i drugi trybun, Drusus, przedstawiając inny plan , stworzenie dwunastu kolonii na miejscu. Zgromadzenie ludowe zaaprobowało ten projekt. Gdy Gajusz tracił na znaczeniu, stopniowo rozpoczęto uchylanie jego ustaw.

Kres reform Gajusa przypieczętował wybrany na konsula Opimiusz. Po dramatycznych wydarzeniach na Kapitolu senat uchwalił scu - senatus consultum ultimum - czyli zagrożenie bezpieczeństwa państwa, szczególne uprawnienie przekazane konsulowi. Wprowadzenie stanu nadzwyczajnego jeszcze nie zapowiadało tego, co wkrótce miało nastąpić. Na wezwanie senatu nie odpowiada Gajusz z senatorami. Zamiast przed ich oblicze udaje się na Awentyn. Stamtąd wysyłają sygnały pojednawcze, ale Opimusz odpowiada mieczem. Przekazy podają, że zginęło blisko 3000 towarzyszy lidera popularów, a on sam nakazał słudze, aby go zabił. Co też uczynił, chwilę po zabił też siebie.

Warstwy uboższe tylko iluzorycznie uczestniczyły w sprawowaniu władzy, od zarania republiki zaczyna się to zmieniać na korzyść plebsu. Stosunek do osób z niższej warstwy społecznej był inny za królestwa albo pryncypatu, a wreszcie dominatu. Senat nie był dość elastyczny i za późno reagował na symptomy choroby.

Działalność popularów oceniłbym raczej jako konsekwencję, a nie przyczynę upadku republiki. Oczywiście – jedną z wielu. Analogie do naszych czasów wydają mi się dość karkołomne, nawet przy pozornych podobieństwach.

Dlatego postawiłbym inną tezę, że to brak wolności gospodarczej i swobód obywatelskich przyczynił - oczywiście w stosownym czasie, nie zapominając o innych przyczynach - do upadku Rzymu...

Wojciech Łapiński