(...) Podejście kierownictwa politycznego społeczności żydowskiej odzwierciedlało nastroje dużej części szeregowych jej członków. Bez wątpienia wielu Żydów było przerażonych przejawami polskiego antysowietyzmu i traktowało go podobnie jak antysemityzm. Zszokowany żydowski świadek relacjonował, że podobną nienawiść [jak wobec Żydów] przejawiali oni [Polacy] wobec Armii Czerwonej, armii, która straciła tysiące żołnierzy, oddających życie za wyzwolenie Polski. Marmurowy pomnik, który został wzniesiony, by upamiętnić wyzwolicieli miasta [Lublin], był codziennie bezczeszczony [14].

O ile zna­czenie antysowietyzmu polskiego jako czynnika wpływającego na stosunek Żydów do Polaków było (i jest) pomniejszane przez na­ukowców, o tyle sprawa antypolonizmu żydowskie­go była przez hi­storyków całkowi­cie zignorowana. Mimo to istniało powszechne przekonanie o spisku Żydów z komunistami w związku z przypisywanym im antypolonizmem. Rzeczywiście, żydowski antypolonizm uważano za istotną przyczynę działań Żydów w Polsce po 1944 r. Przynajmniej niektóre źródła wiążą te wy­darzenia z "nacjonalizmem żydowskim" [15].

Zarzuty takie stawiali nie tylko etniczni Polacy, ale również Polacy pochodzenia żydowskiego, a nawet niektórzy spośród komunistów żydow­skich. Już w 1942 r. wybuchł konflikt pomiędzy gen. Zygmuntem Berlingiem, dowódcą 1 Armii Wojska Polskiego, który wcześniej przyznawał się do judaizmu, a komunistami żydowskimi, w tym przyszłym szefem bezpieki Jakubem Bermanem, którego Berling oskarżał o antypolonizm, wywo­dzący się z uprzedzeń żydowskich [16].

Amerykański naukowiec komentował, iż Berling reagował na wrogość, którą komuniści polscy pochodzenia żydowskiego w Moskwie wyraźnie przejawiali wobec każdego, kogo uznawali za patriotę polskiego, jednak ostrzegał, że we wspo­mnieniach Berlinga liczne są stwierdzenia antyży­dowskie[17]. Żydowska weteranka komunistyczna Teofila Weintraub twierdziła, iż według sekretarki jednego z najważniejszych funkcjonariuszy UB, płk. Józefa Goldberga (Jacka Różańskiego), był [on] Polakożercą. Nienawidził ludzi [18].

Żydowski znawca tematu nazwał paradoksalną (mając na myśli patologiczną) sytuację, kiedy żydowski funkcjonariusz UB torturował oficera polskiego, jednego z tych, którzy najbardziej przyczynili się do ratowania Żydów podczas wojny. Mam tu na myśli Różańskiego, przesłuchującego Kazimierza Moczarskiego [19].

Takich Różańskich było więcej. Na przykład je­den z ubeków miał zwyczaj wyzywać swoich więź­niów nieżydowskich tak, jak robili to hitlerowcy: Ty polska świnio![20]. Zagrożenia związane z uprze­dzeniami etnicznymi zauważały również cywilne władze komunistyczne: w sprawozdaniu wojewo­dy kieleckiego z października 1945 r. pisano, że funkcjonariusze bezpieczeństwa z Kielc wyrażają się nieodpowiednio wobec ludności polskiej, np. «ja was tu Polaków wszystkich powystrzelam» [21].

Gdzie indziej, w areszcie [przy ul. Strzeleckiej w Warszawie] siedziało wielu członków i sympaty­ków Stronnictwa Narodowego. Niektórzy z nich spotkali się ze szczególnie brutalnie prowadzonym przesłuchaniem, w którym oficerowie U BP żydowskiego pochodzenia brali odwet za przed­wojenny antysemicki program endecji. Pułkownik UB Józef Światło powiedział do więźniów: Teraz popamiętacie, co to jest antysemityzm Jeden z więźniów odpowiedział: Antysemityzm nigdy u nas nie prowadził do tortur, tak jak wasz antypolo­nizm [22].

Uważa się nawet, iż antypolonizm przekraczał granice podziałów w partii komunistycznej. 28 października 1947 r. liberalny asymilator Lu­dwik Hirszfeld pisał do wysoko postawionego ko­munisty żydowskiego Jerzego Borejszy, że prote­sty żydowskie skierowane są [...] przeciwko ten­dencji asymilatorskiej [wśród Żydów polskich] i dowodzą jednego: że nacjonaliści żydowscy nie­nawidzą Polaków więcej niż Niemców [23].

Oficer żydowski w "ludowym" wojsku podkre­ślał: Nienawidziłem Polaków prawie tak samo jak nienawidziłem Niemców. Przelewałem swoją złość i rozgoryczenie na biednych kadetów, od których wymagałem surowej dyscypliny. Kiedy 40 pod­chorążych i oficer zdezerterowali, oficer żydowski brał udział w pościgu zorganizowanym przez puł­kownika sowieckiego, odpowiedzialnego za ten "polski" oddział. Całą czterdziestkę sąd wojsko­wy skazał na śmierć. Trzydziestu dziewięciu zosta­ło zastrzelonych przez pluton egzekucyjny [24].

Tak więc spory dotyczące własności, zemsta Ży­dów, bandytyzm, antyfaszyzm, antysemityzm, an­typolonizm i antykomunizm zaostrzały konflikt Ży­dów z ludnością polską i niepodległościowcami, rozgrywający się w ramach znacznie poważniej­szego i szerokiego konfliktu między Sowietami a niepodległościowcami. Walka między głównymi przeciwnikami wybuchła zaraz po rozpoczęciu przez sowieckie siły bezpieczeństwa ataków na polskie podziemie niepodległościowe. Ataki te róż­niły się swoim natężeniem w zależności od pozio­mu oporu i miejscowości. Wydaje się, że po wypar­ciu sił niemieckich komuniści stosowali nieco bar­dziej umiarkowane podejście do podziemia na zie­miach polskich niż na terenach sowieckich.

(...) Adina Blady Szwajgier, która pracowała w Cen­tralnym Komitecie Żydów Polskich, w rozmowie z Anką Grupińską stwierdziła: Proszę nie zapomi­nać, jaka była rola Żydów w Polsce w okresie po­wojennym. Kiedy dziś rozlicza się zbrodnie stalinizmu, nie mogę powiedzieć, żeby tam Żydów nie było. Niech pani nie myśli, że nie było w tym odwetu. Żydzi nie są aniołami [25].

Szymon Wiesenthal z kolei użył następującego porównania: Wiem, jaką rolę odgrywali komuniści żydowscy w powojennej Polsce. I tak samo jak ja, jako Żyd, nie chcę ponosić odpowiedzialności za komuni­stów żydowskich, nie mogę oskarżać 36 milionów Polaków za tych kilka tysięcy szmalcowników [26].

Tak jak większość innych kwestii w relacjach polsko-żydowskich w latach 1944-1947, również zagadnienie stosunków między Żydami a Polakami jest niewystarczająco dobrze zbadane, a naukowcy skupiają się głównie na konfliktach. Zwyczajne kontakty o neutralnym podłożu pomiędzy przedstawicielami obydwu tych grup były zwykle pomijane.

(...)

Siostry Jasia i Krysia Necman (Bychawskie) przeżyły okupację hitlerowską w Izbicy w powiecie krasnystawskim dzięki pomocy żołnierzy NSZ. Po lipcu 1944 r. odwdzięczyły się, m.in. jesienią tegoż roku udostępniły swoje lubelskie mieszkanie na potajemne spotkania niepodległościowców [27].

W lutym 1945 r. znany partyzant żydowski Abram Braun "Adam", "Adolf" uratował przed NKWD i UB swoich przyjaciół, Stanisława Saganowskiego "Dęba" i jego syna Jerzego "Brzozę" z Aleksandrówki w powiecie kraśnickim. Obaj pomagali Braunowi podczas okupacji niemieckiej. Aktywnie działali w NSZ, dlatego musieli ukrywać się po wkroczeniu Armii Czerwonej. Braun zatroszczył się o gwarancję bezpieczeństwa dla Saganowskich, chronił ich również później. Pomógł im się przeprowadzić do swego domu w Kraśniku. Następnie Stanisław wraz z Braunem rozpoczęli wspólną działalność na czarnym rynku, a Jerzy poszedł do 1iceum w Kraśniku. Saganowscy nadal utrzymywali kontakty z towarzyszami z NSZ, jednak nie walczyli czynnie z komunistami. Władze nie prześlądowały ich [28].

W marcu 1945 r. częstochowskie UB aresztowało płk. Zygmunta Reliszkę "Kołodziejskiego" z NSZ, dowódcę oddziału podczas Powstania Warszawskiego. Reliszko został zwolniony m.in dlatego, że kilkunastu. Żydów, którzy podlegali mu podczas powstania, interweniowało w jego sprawie u władz [29].

Późną wiosną 1945 r. w Krakowie Shlomo Wolkowicz (Szlomo Wołkowicz) skutecznie interweniował w UB w sprawie Polaka Kominowskiego. który pomagał jego ojcu podczas okupacji hitlerowskiej, ale później został oskarżony przez komunistów o kolaborację z Niemcami, co było popularnymnym sposobem walki z niepodległościowcami. Na szczęście Kominowski został zwolniony w ciągu dwóch tygodni, gdyż Wolkowicz zaprzyjaźnił się z oficerem UB, Żydem, prowadzącym te sprawę [30].

Marek Jan Chodakiewicz
Publikacja fragmentów książki dzięki uprzejmości Instytutu Pamięci Narodowej. Przekład Anna Madej. Wydawnictwo Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2008.

Numeracja przypisów pochodzi od redakcji:

[14] D. Zabludowsky, Horror, Death and Destruction (Experiences of a Holocaust Survivor)

[15] Ambasador sowiecki w Warszawie oskarżył trzech ważniejszych komunistów polskich pochodzenia żydowskiego o "nacjonalizm polski". Polska w dokumentach..., s. 47. Jak opowiadał wysoki rangą żydowski funkcjonariusz UB Roman Romkowski o żydowskim zdrajcy z UB, poczynając od 1952r., w różnych wypowiedziach płk. Światło skierowanych do mnie i Fejgina pojawiały się coraz silniejszego tendencje żydowsko-nacjonalistyczne w reakcjach na różne decyzje personalne w naszym państwie i innych krajach demokracji ludowej. Światło zapewne po prostu wypowiedział się przeciwko czystkom komunistów żydowskich. S. Marat, J. Snopkiewicz, Ludzie bezpieki....s, 23.

[16] Z. Berling, Wspomnienia. Przeciw 17 Republice, Warszawa 1991,

[17] D. Blatman, Polish Anti-Semitism and "Judeo-Communism". Historiography and Memory

[18] Cyt. za: R. Pragier, Żydzi czy Polacy, Warszawa 1992.

[19] Wypowiedź K. Srebrnego w: Dyskusja. Wnuki "żydokomuny", Idełe. Żydowskie pismo otwarte, wydanie specjalne: Żydzi a komunizm, 2000.

[20] M. Wyrwich, Łagier Jaworzno. Z dziejów czerwonego terroru, Warszawa, 1995

[21] Cyt. za: K. Urbański, Kieleccy Żydzi.... Skarga ta dotyczyła sowieckich lub żydowskich funkcjonariuszy, albo jednych i drugich. O składzie kierownictwa UB w Kielcach zob. niżej.

[22] C. Leopold, K. Lechnicki, Więźniowie polityczni w Polsce, 1945-1956, Paryż 1983.

[23] Cyt. za: B. Fijałkowska, Borejsza i Różański

[24] Zob. C. Shapiro, Go, My Son, Jerusalem-New York 1989

[25] Tak naprawdę - w 1942 roku wyszłam z domu i nigdy do niego nie powróciłam. Rozmowa z Adiną Blady Szwajger; A. Grupińska, Po kole. Rozmowy z żydowskimi żołnierzami, Warszawa 1991.

[26] Wywiad z Szymonem Wiesenthalem, Radio Wolna Europa, 7 I 1989r., cyt. za: W.T. Bartoszewski, The Conent at Auschwitz, London 1990.

[27] Wywiad autora z Marianem Bobolewskim, Wrocław, 28 XI 1994 r.

[28] S. Krakowski, The War of the Doomed. Jewish ArmedResistance in Poland, 1942-1944. New York-London 1984, s. 91-92; Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, Okręg Lublin, Biuletyn informacyjny z działalności za lala 1990-1991, Lublin 1992, s. 21; wywiad autora z Jerzym Saganowskim, Kraśnik, 12 VIII 1993 r.

[29] Z.S. Siemaszko, Narodowe Siły Zbrojne...; wywiad autora z Leszkiem Żebrowskim, 12 VII 2000r. Z Do pozostałych Żydów walczących w szeregach NSZ w Powstaniu Warszawskim należą: Calel Perechodnik, który służył w kompanii "Nedy"-"Kosy" zgrupowania "Chrobry II" NSZ-AK, Feliks Pisarzewski-Parry, który po uwolnieniu z Pawiaka znalazł się w oddziale NSZ mjr. Mieczysława Osmólskiego „Kozłowskiego", i dr Roman Born-Borstein, który stał na czele służb medycznych „Chrobrego II". R. Bom-Bornstein, Powstanie Warszawskie..., s. 77-78; F. Pisarzewski-Parry Orły i reszki, Warszawa 1984, s. 61-65.

[30] S. Wolkowicz, Das Grab bei Zloczow. Geschichte meines Uberlebens, Galizien 1939-1945, Berlin 1996

O autorze: (ur. 1962) jest profesorem historii i dziekanem w The Institute of World Politics w Waszyngtonie. Doktoryzował się w Columbia University w Nowym Jorku. W 2005 r. prezydent Stanów Zjednoczonych mianował go członkiem Amerykańskiej Rady do Spraw Upamiętniania Holocaustu. Jest autorem wielu prac wydanych po polsku i angielsku.

Książkę można kupić: Księgarnia internetowa mm - "Po Zagładzie