Jedyne prawdziwe państwo ukraińskie

Państwowość i bezpaństwowość w tradycji ukraińskiej

Ukraińska tradycja polityczna jest równie problematyczna jak Polska; niewiele w niej wątków, do których można się z przekonaniem odwołać. O ile jednak polska tradycja polityczna zdominowana jest przez wątki republikańskie, to obciążeniem tożsamości historycznej Ukraińców jest skłonność do anarchii.

Charakterystyczne przy tym, że najliczniejszą i najskuteczniejszą ukraińską formację zbrojną w latach 1918-1921 stworzył anarchista Nestor Machno (1888-1934), którego Rewolucyjna Powstańcza Armia Ukrainy („Czarna Gwardia”) liczyła sobie w szczytowym momencie swojego rozwoju w 1919 r. ponad 100 tysięcy walczących, a opanowane przez nią terytoria dzisiejszych obwodów donieckiego, zaporoskiego i dniepropietrowskiego zamieszkiwało około 7 milionów ludzi. Formacja ta, walcząc ze wszystkimi w zasadzie uczestnikami wojny na Ukrainie, włączając w to niezorganizowane bandy chłopskie i okupacyjne siły Austro-Węgier, zdołała przetrwać pełne trzy lata, zanim uległa ostatecznie bolszewikom.

Nurt historiografii ukraińskiej podkreślający znaczenie państwa i elit politycznych dla kształtowania się tradycji politycznej tego narodu związany jest z nazwiskami takich historyków jak Wacław Lipiński (1882-1931), Dmytro Iwanowycz Doroszenko (1882-1951) czy Natalia Dmytriwna Połonśka-Wasyłenko (1884-1973) (1). Jednym z wątków ukraińskiej historii w ocenie którego „państwowcy” (державницька школа) w sposób najbardziej wyraźny różnią się od „ludowców” (народницька школа) jest ewaluacja Państwa Ukraińskiego (IV-XII 1918 r.) pod rządami hetmana Pawła Pietrowicza Skoropadskiego (1873-1945).

Kozak w carskiej służbie

P. Skoropadski urodził się w Wiesbaden jako potomek starej ukraińskiej rodziny arystokratycznej. Wśród swoich przodków miał między innymi Iwana Ilijicza Skoropadskiego (1646-1722) który w latach 1709-1722 był hetmanem lewobrzeżnej Ukrainy, a także był spokrewniony z rosyjskim rodem arystokratycznym Miłoradowiczów (2). Młody P. Skoropadski dorastał w posiadłości ojca w guberni połtawskiej. Ukończył gimnazjum w Starodubie i szkołę korpusu kadetów w Sankt-Petersburgu.

Następnie służył w pułku gwardii konnej i dowodził pułkiem kozaków z obwodu czytyjskiego podczas wojny rosyjsko-japońskiej 1905 r. W tym samym roku został mianowany adiutantem cara Mikołaja II (1894-1917), w 1906 r. awansowany do stopnia pułkownika, w 1910 r. objął dowodzenie 20. Pułkiem Dragonów Fińskich, w 1911 r. awansowano go do stopnia generała i objął dowodzenie pułkiem kawalerii Gwardii Cesarskiej. Podczas Wielkiej Wojny dowodził 1. Pułkiem 1. Gwardyjskiej Dywizji Kawalerii, następnie zaś 5. i 1. Gwardyjską Dywizją Kawalerii, wreszcie - w stopniu generała porucznika - 34. Korpusem Armii.

Po rewolucji marcowej w Rosji ukrainizował 34. Korpus przemianowując go na 1. Korpus Ukraiński. W październiku 1917 r. został wybrany honorowym atamanem Wolnych Kozaków (3). W kolejnych miesiącach na czele liczących sobie 60 tys. żołnierzy sił opanował jedną z dróg kolejowych na zachodniej Ukrainie, uniemożliwiając przerzut zbolszewizowanych jednostek rosyjskich na północ, w kierunku Kijowa.

Będąc przeciwny socjalistycznej polityce władz Ukraińskiej Republiki Ludowej, zawiązał konserwatywny spisek celem odsunięcia od władzy jej Centralnej Rady. Utworzona przez P. Skoropadskiego z udziałem carskich oficerów i właścicieli ziemskich Ukraińska Ludowa Hromada otrzymała poparcie Ukraińskiej Demokratycznej Partii Agrarnej oraz Wszechukraińskiego Związku Ziemskiego. 24 kwietnia 1918 r. o przychylności Niemiec dla planowanego przewrotu zapewnił P. Skoropadskiego szef sztabu wojsk niemieckich gen. Wilhelm Groener (1867-1939).

Państwo

Do objęcia władzy P. Skoropadskiego wezwał Zjazd Włościański zebrany 24 kwietnia 1918 r. w Kijowie z udziałem 6,5 tysiąca delegatów. 29 kwietnia ogłosił on P. Skoropadskiego przywódcą Ukrainy. P. Skoropadski liczyć mógł na poparcie wielu grup społecznych zniechęconych socjalistycznym awanturnictwem i chaosem pleniącym się pod nieudolnymi rządami Centralnej Rady. Hetmana (ten historyczny ukraiński tytuł przyjął P. Skoropadski) popierało ziemiaństwo, zamożne chłopstwo, fabrykanci, drobny kapitał, kupcy, urzędnicy i inne konserwatywnie usposobione grupy społeczne (4).

Pod względem ustrojowym Państwo Ukraińskie (Українська Держава) było republikańskim autorytaryzmem o liberalnym ekonomicznie charakterze. Mająca rangę konstytucyjną Ustawa o tymczasowym ustroju Ukrainy wzorowana była na Prawach kardynalnych Imperium Rosyjskiego w redakcji z 23 kwietnia 1906 r. Zgodnie z tym dokumentem, na czele państwa stał Hetman, który powoływał odpowiedzialny przed nim politycznie rząd. Hetman był gwarantem porządku i praworządności do czasu zwołania Sejmu.

Po kosztownych doświadczeniach socjalistycznych eksperymentów, Państwo Ukraińskie odbudowało silną administrację, przywracając starostom gubernialnym i starostom powiatowym kompetencje urzędników carskich. W oparciu o carskie kadry wojskowe zbudowano licząca sobie 60 tys. żołnierzy siłę zbrojną. Utrzymaniu porządku wewnętrznego służyły jednostki policji nazywanej Strażą Państwową (державна варта).

Gospodarka

Ogłoszony przez Hetmana Adres do całego ludu ukraińskiego uznawał własność prywatną za za „fundament kultury i cywilizacji” i gwarantował pełne jej przestrzeganie, cofając stosowne rozporządzenia zarówno Centralnej Rady jak i porewolucyjnych władz rosyjskich. W dziedzinie finansów i handlu zapowiadano pełną wolność dla prywatnej inicjatywy oraz przedsiębiorczości.

Na tle ogarniętej rewolucyjnym pożarem Rosji hetmańska Ukraina była oazą stabilności. Wprowadzono stabilną walutę, funkcjonalny system podatkowy, przygotowano i realizowano zrównoważony budżet państwowy, utworzono Bank Państwowy i Bank Ziemski. Przywrócono funkcjonowanie systemu kolejowego i powołano specjalny korpus ochrony kolei. Nie udało się natomiast przezwyciężyć do końca skutków kryzysu gospodarczego w przemyśle.

W rolnictwie podjęto kontynuację kapitalistycznych reform Piotra Stołypina (1862-1911, rosyjski premier 1906-1911) nakierowanych na powstanie warstwy zamożnych gospodarstw chłopskich. Kontynuowano zatem niszczenie wspólnot chłopskich i wyprzedaż należącej do nich ziemi w ręce prywatnych właścicieli. Parcelacja wielkich majątków ziemskich którą planowano zakończyć do października 1918 r. nie doszła do skutku w konsekwencji oporu niemieckiego sztabu wojskowego i polskiego ziemiaństwa. Zachowany został państwowy monopol na sprzedaż pieczywa.

Największy opór społeczny budziło rygorystyczne egzekwowanie prawa własności prywatnej. Na początku polscy i niemieccy mieszkańcy Podola zwrócili się do dowództwa austro-węgierskiego o wyrównanie im szkód poczynionych przez ukraińskie chłopstwo drogą ściągania od niego przymusowych kontrybucji i odrobku. Wkrótce za ich przykładem poszło ziemiaństwo lewobrzeżnej i stepowej Ukrainy. Niemieckie i austriackie wojska okupacyjne przeprowadzać zaczęły ekspedycje karne na wsi, w czym miały asystę wojskowych i policyjnych sił hetmańskich (5). Od chłopów wymuszano należności, odbierając też rozgrabioną wcześniej ziemię.

Kryzys w przemyśle próbowano przezwyciężyć przez zwiększenie dyscypliny pracy. Straż Państwowa przymuszała robotników do pracy ponad godziny i przeprowadzała ekspedycje karne przeciw strajkującym (6). W górniczym Donieckim Zagłębiu Węglowym oznaczało to w praktyce pacyfikację robotniczej żakerii jaka wybuchła tam po załamaniu się władzy w Rosji w lutym 1917 r. i przywrócenie rządów kapitalistów (7).

Ukraińskość

Na uwagę zasługuje polityka tożsamości w wykonaniu Hetmanatu, która jest istotą jego tak ważnego dla dzisiejszej Ukrainy testamentu historycznego. P. Skoropadski prowadził politykę wzmacniania tożsamości ukraińskiej mieszkańców rządzonego przez siebie państwa. Za jego rządów otwarto 150 nowych ukraińskich gimnazjów, wprowadzono w szkołach obowiązkową naukę ukraińskiej historii i geografii, wycofano nauczanie w językach obcych. W październiku 1918 r. otwarto uniwersytety państwowe w Kijowie i w Kamieńcu Podolskim oraz fakultet historyczno-filologiczny w Połtawie. Rozpoczęły pracę instytuty politechniczny, rolny, architektoniczny i kliniczny.

Staraniem hetmana powstały nowe instytucje kultury: Narodowa Galeria Sztuki, Ukraińskie Muzeum Historyczne, Państwowe Archiwum Ukraińskie, Narodowa Biblioteka Państwa Ukraińskiego ,Ukraińska Orkiestra Symfoniczna, Ukraińska Kapela Państwowa, Ukraiński Teatr Dramatu i Opery. Utworzono też nowe wydawnictwo ukraińskie a w listopadzie 1918 r. powstała Ukraińska Akademia Nauk której prezesem został Władimir Iwanowicz Wiernadskij (1863-1945) (8).

Ruski Świat

Z drugiej strony nie ma w polityce P. Skoropadskiego negacji związków łączących Ukrainę z Rosją. Armia i administracja nowego państwa opierają się w przytłaczającej mierze na kadrach dawnej monarchii Romanowów. W listopadzie 1918 r. 64 ukraińskie pułki piechoty i 18 pułków jazdy to przemianowane dawne jednostki rosyjskie, z których 3/4 pozostaje pod dowództwem dawnych carskich oficerów. Na piętnastu ministrów hetmańskiego rządu dziesięciu jest zwolennikami orientacji małorosyjskiej. Hetmańskie ministerstwa, sądy i inne instytucje pod ukraińskimi fasadami zachowały swój rosyjski charakter.

Pod rządami hetmana Kijów stał się schronieniem dla „białych” uciekinierów z Moskwy i Piotrogrodu. W listopadzie 1918 r. w Kijowie przebywało 50 tys. rosyjskich oficerów (w Odessie – 20 tysięcy, w Charkowie – 12 tysięcy, w Jekaterynosławiu – 8 tysięcy). Do miasta nad Dnieprem zjeżdżała rosyjska arystokracja, przemysłowcy, finansiści, działacze partii politycznych, redakcje rosyjskich gazet i rosyjskie trupy teatralne. Cały ten zblazowany i przerażony bolszewizmem tłum bawił się, tańczył i romansował nerwowo w kijowskich kinach, restauracjach, kawiarniach i teatrach. Na ulicach roiło się od prostytutek i krzykliwych handlarzy.

Hetmanat pomiędzy majem a październikiem 1918 r. prowadził bezskutecznie negocjacje z bolszewikami nad ustaleniem wschodniej granicy Ukrainy (9). W związku z graniem przez bolszewików na zwłokę, Ukraińcy podpisali układ o wzajemnym uznaniu i tymczasowym przebiegu granic z Wszechwielkim Wojskiem Dońskim. P. Skoropadski sprzyjał również organizowaniu się sił rosyjskiej kontrrewolucji na terenie Ukrainy. Dzięki jego przychylnej postawie powstały ochotnicze formacje rosyjskich oficerów do walki z bolszewizmem. Oficerowie nie chcący służyć w armii ukraińskiej wstępowali do armii Południowej, Północnej lub Astrachańskiej, które otwierały w Kijowie swoje punkty werbunkowe.

Mitteleuropa?

Państwo Ukraińskie prowadziło dość aktywną politykę zagraniczną ciesząc się uznaniem trzydziestu państw świata. Swoich przedstawicieli dyplomatycznych w Kijowie utrzymywały Cesarstwo Niemieckie, Austro-Węgry, Imperium Osmańskie, Królestwo Bułgarii, Republika Finlandii, Gruzińska Republika Demokratyczna, Kubańska Republika Ludowa, Wszechwielkie Wojsko Dońskie, Republika Francji oraz Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii. Słabością która zaważyła na istnieniu Hetmanatu była wojskowa zależność od Niemiec.

Opozycja

Byt Państwa Ukraińskiego zagrożony był permanentną rebelią chłopską powstałą w drodze oporu przeciwko dokonywanym przez wojska okupacyjne rekwizycjom zboża i ekspedycjom karnym sił hetmańskich, którym towarzyszyło często niszczenie mienia i rozmaite ekscesy. Anarchistyczna i walcząca z kim popadnie partyzantka chłopska rosła z czasem w siłę i na przykład bandy działające w okolicach Zwinogródki w obwodzie kijowskim liczyły sobie 40 tys. ludzi i miały na stanie dwieście karabinów maszynowych oraz dwie baterie dział.

Organizować zaczęli się też pogrobowcy dawnej Centralnej Rady, zakładając w Kijowie w maju 1918 r. Ukraiński Związek Narodowo-Państwowy. Gdy kierownictwo nad tym początkowo zdominowanym przez demokratów i agrarystów gremium przejęli ukraińscy socjaldemokraci i socjaliści-rewolucjoniści z Wołodymyrem Kyryłowiczem Wynnyczenką (1880-1951) i Symonem Wasylowiczem Petlurą (1879-1926), przepoczwarzyło się ono w Ukraiński Związek Narodowy (UZN), ten zaś rozpoczął negocjacje z bolszewikami nad współdziałaniem przeciwko Państwu Ukraińskiemu.

W lipcu 1918 r. w Moskwie powołano do życia Komunistyczną Partię (bolszewików) Ukrainy, która weszła w skład Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików). Utworzono też Centralny Komitet Wojskowo-Rewolucyjny na którego czele stanął Andriej Siergiejewicz Bubnow (1884-1938). 5 sierpnia 1918 r. komuniści próbowali wzniecić powszechne powstanie ludowe, jednak źle przygotowaną akcję zarzucono już po dwóch dniach. W konsekwencji A. Bubnow i sekretarz generalny KP(b)U Gieorgij Leonidowicz Piatakow (1890-1937) zostali pozbawieni stanowisk.

Upadek

Kluczowa dla losów Państwa Ukraińskiego okazała się jednak klęska wojenna i kapitulacja państw centralnych 11 listopada 1918 r. P. Skoropadski postanowił wówczas przejść na stronę Ententy i zyskać jej poparcie przeciw bolszewikom. W tym celu ogłosił 14 listopada rezygnację z niepodległości państwowej na rzecz związku federacyjnego z „białą” Rosją. Hetman powołał nowy rząd, w skład którego weszli rosyjscy monarchiści. Ententa nie była jednak zainteresowana rozmowami ani tym bardziej wsparciem dla Kijowa, sprzyjając zamiarom odbudowy jednej i niepodzielnej Rosji.

Pozbawiony wsparcia P. Skoropadski musiał zatem przegrać. W nocy z 13 na 14 listopada 1918 r. na tajnym posiedzeniu UZN powołano pięcioosobowy Dyrektoriat w którego skład weszli W. Wynnyczenko z Wszechukraińskiego Związku Ziemstw, S. Petlura z Ukraińskiej Socjal-Demokratycznej Partii Robotniczej (USDRP), Fedir Petrowycz Szwec (1882-1940) z Partii Chłopskiej, Opanas Michajłowicz Andrijewskij (1878-1955) z Ukraińskiej Partii Socjalistów-Niepodległościowców (UPSN) oraz reprezentujący związek zawodowy kolejarzy Andrij Makarenko. Dyrektoriat powołał następnie Radę Zarządzających Sprawami Państwowymi i 16 listopada ogłosił powstanie przeciw Hetmanatowi.

Sztab powstańczy mieścił się początkowo w Białej Cerkwi, gdzie też ściągnęły wkrótce masy czerni z całego kraju. Z 3,5 tysiąca Strzelców Siczowych siły podległe S. Petlurze wzrosły szybko do około 60 tysięcy. W bitwie do której doszło 17 listopada 1918 r. pod stacją kolejową Motowiłowka powstańcy rozbili doborowe siły hetmańskie, z których część, jak Szara Dywizja, już wcześniej przeszła na ich stronę. 21 listopada rozpoczęło się oblężenie Kijowa. 14 grudnia Dyrektoriat podpisał z Niemcami układ o opuszczeniu przez ich garnizon miasta i wówczas też P. Skoropadski zrzekł się władzy, opuszczając stolicę Ukrainy wraz z wycofującymi się jednostkami niemieckimi.

Próba oceny Hetmanatu

Próbując dokonać całościowego bilansu znaczenia Hetmanatu dla historii Ukrainy łatwo wpaść w intelektualne sidła którymi są nowoczesne kategorie polityczne, przede wszystkim nacjonalizm. W pułapkę tę wpadają jeden za drugim współcześni historycy ukraińscy, szczególnie zaś przedstawiciele lwowskiej szkoły historycznej tożsami na Ukrainie z narodowym nurtem tamtejszej historiografii. P. Skoropadski jest w ich interpretacji błaznem narodowej historii, kolaborantem strojącym się w historyczne szaty hetmańskie, który w rzeczywistości był marionetką w rękach konserwatywnego ziemiaństwa i antybolszewickich „białych” tak ukraińskiej jak i rosyjskiej proweniencji.

Ich analizy rozbijają się o kwestię tego, czy P. Skoropadski dążył do niepodległości państwa ukraińskiego i czy wobec tego spełnia moralne kryteria słuszności dzisiejszego antyrosyjskiego i niepodległościowego ukraińskiego nacjonalizmu. Jak stwierdza jednak przywoływany tu już kilka razy Jarosław Hrycak (ur. 1960), „Skoropadśkyj nie budował ani ukraińskiego, ani rosyjskiego państwa narodowego”(10). Państwo Ukraińskie miało być państwem nienarodowym, ale tożsamościowym.

P. Skoropadski był lojalnym poddanym imperium i panującej w nim dynastii Romanowów. Był imperialnym patriotą służącym w cesarskiej armii i walczącym z przekonaniem przeciwko wrogom imperium. Studiował w Rosji i uważał jej kulturę za rusztowanie tożsamości imperialnej. Tylko na gruncie rosyjskim bowiem w tym czasie wytwarzana była kultura wysoka, która mogła służyć jako środek komunikacji pomiędzy etnosami imperium i dawała dostęp do myśli wychodzącej poza etniczne i regionalne opłotki. Można powiedzieć, że P. Skoropadski identyfikował samego siebie i Ukrainę jako przynależące do tego co dziś bywa nazywane „ruskim światem”.

Zarazem, P. Skoropadski był patriotą ukraińskim. Był dumny ze swoich rodowych korzeni i ze swoich świetnych hetmańskich przodków. Był dumny i pragnął podniesienia ukraińskiego języka i ukraińskiej kultury do rangi języka i kultury wysokiej. Pragnął awansu ukraińskości z poziomu ludowej kultury chłopskiej do rangi wysokiej kultury intelektualnej. Chciał wykrzesać z ukraińskości rzeczy wzniosłe i szlachetne. Stąd właśnie nacisk położony w Państwie Ukraińskim na oświatę, naukę i kulturę elitarną. P. Skoropadski chciał awansować kulturę ukraińską do pozycji zajmowanej dotychczas jedynie przez kulturę rosyjską.

Dla P. Skoropadskiego ukraińskość nie była czymś, co jest przeciwne idei ruskiego świata i co należy wykroić z jego przestrzeni. Ukraińskość była dla niego tym, o co ruski świat należało wzbogacić, pogłębiając i rozwijając specyfikę tożsamości ukraińskiej. Stąd pozornie sprzeczne dążenia równocześnie do ukrainizacji kraju i do pozostania w rosyjskiej przestrzeni imperialnej. Stąd świadomość, iż wzbogacający się intelektualnie i kulturalnie naród ukraiński czerpać musi zarówno ze skarbnicy własnej tradycji etnicznej jak i z zasobów wysokiej rosyjskiej kultury imperialnej.

Ostatni (jak dotychczas) hetman Ukrainy nie budował państwa nacjonalistycznego, tylko państwo tożsamościowe. Stąd konfuzja i niezrozumienie go przez ograniczonych modernistycznymi kalkami intelektualnymi nacjonalistów. W porządku tożsamościowym patriotyzm krajowy nie jest przeciwieństwem tylko uzupełnieniem lojalności dynastycznej i poczucia przynależności do imperium. Odmienność etniczna i językowa nie jest podstawą wystarczającą do wysuwania roszczeń do separacji polityczno-terytorialnej.

P. Skoropadski nie kopiował na Ukrainie rosyjskiego systemu politycznego. Jego państwo nie było samowładczą monarchią charakterystyczną dla rosyjskiej kultury politycznej. Państwo Ukraińskie miało system polityczny bardziej otwarty i elastyczny, stosownie do bardziej anarchicznej mentalności narodowej Ukraińców. Nie negowało ono jednak znaczenia i nie usuwało na siłę tych elementów rosyjskiej kultury imperialnej które organicznie wtopiły się już w tożsamość ukraińską. Projekt P. Skoropadskiego zakładał ich integrację na gruncie odnowionej między innymi ich udziałem ukraińskości.

Polityka zagraniczna Hetmanatu stanowiła odzwierciedlenie przyjętej (choć nie zwerbalizowanej) koncepcji tożsamościowej. Gdy rozpadło się rosyjskie imperium a prawowicie panującą dynastię strącili z tronu komunistyczni rewolucjoniści, P. Skoropadski zachował przed nimi tą część przestrzeni imperialnej, którą udało mu się politycznie zintegrować w oparciu o dającą się wyróżnić podstawę narodowościową. Sojusz z Niemcami służył zachowaniu Ukrainy przed zagrożeniem bolszewickim. Stworzenie możliwości działania „białym” było wkładem w rosyjską kontrrewolucję.

Trudno dociekać faktycznych intencji P. Skoropadskiego, wnioskując jednak z jego ukrainizujących działań wewnętrznych i z samego faktu że zgodził się stanąć na czele niepodległej Ukrainy, przypuszczać należy że - wbrew zarzutom formułowanym wobec niego przez ukraińskich nacjonalistów - jego program nie był programem „białych”. Ci ostatni mieli program wielkoruski, gdy tymczasem programem P. Skoropadskiego był program małoruski. Ukraina miała pozostać w związku z Rosją, miała jednak pozostać sobą. Nie ma podstaw by sądzić, że P. Skoropadski pragnąłby powrotu do sytuacji z połowy XIX wieku, gdy nacjonalizm wielkoruski dążył do unicestwienia odmiennej tożsamości małoruskiej.

Kluczem do oceny Państwa Ukraińskiego jest zrozumienie osoby samego P. Skoropadskiego. Zacytujmy w tym miejscu jeszcze raz J. Hrycaka, który zdaje się być takiemu zrozumieniu bardzo bliski: „(P. Skoropadski) został wytrącony z normalnego życia rosyjskiego szlachcica przez wojnę światową i rewolucję, i z woli losu stanął na czele państwa ukraińskiego. Rosyjski oficer, który przez cztery lata walczył z Niemcami, w ostatnim roku wojny zmuszony był liczyć na ich pomoc, będąc przekonanym o zwycięstwie Ententy. Nie był demokratą, wyznawał poglądy konserwatywne, ale pragnął włączyć do budowy stabilnego ukraińskiego państwa wszystkie warstwy, niezależnie od ich pochodzenia społecznego i narodowości. Logika budowy państwa zmusiła go do obrony ukraińskich interesów, nawet jeśli jego władza oparta była na niemieckich bagnetach, a większość jego ministrów mówiła i myślała po rosyjsku”(11).

Trzecim obok tożsamości i stosunków z Rosją elementem dziedzictwa P. Skoropadskiego jest jego model władzy państwowej. Państwo Ukraińskie to jedyny epizod w historii Ukrainy, gdy wymyka się ona fatalnej dla siebie predylekcji do anarchii. Warto ten epizod przywoływać dziś, nie tylko z uwagi na bardziej rozumne niż obrała to sobie kijowska rewolucja 2013-2014 sposoby utwierdzania się w swojej ukraińskiej tożsamości. Również model władzy państwowej nadaje się do naśladowania współcześnie. Przed chaosem i anarchią mogłaby uratować dzisiejszą Ukrainę wyłącznie silna władza cieszącej się autorytetem głowy państwa. Ktoś taki mógłby podporządkować społeczeństwo i gospodarkę polityce, w ten sposób przywracając porządek. Dzisiejszej Ukrainie bliżej jednak raczej do niesławnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, czy nawet do Siczy Zaporoskiej, niż do Hetmanatu.

Hetmanat powinien być też dla współczesnej Ukrainy przestrogą. Na upadek P. Skoropadskiego złożyły się czynniki zewnętrzne (przegrana wojenna państw centralnych) i wewnętrzne (permanentna rebelia chłopstwa). Ten pierwszy czynnik był zmienną od Kijowa niezależną, ten drugi jednak był przynajmniej po części efektem jego własnych błędów. Zaadoptowana przez P. Skoropadskiego modna wówczas stołypinowska koncepcja polityki gospodarczej i społecznej przekształcała Hetmanat w narzędzie nowoczesnej rewolucji kapitalistycznej wobec zachowanych jeszcze instytucji tradycyjnej wspólnoty chłopskiej i zarazem w instrument klasowej dyktatury kapitalistów. P. Skoropadski zamiast być dla ludu ojcem, stał się jego katem i gnębicielem. O tym też powinni pamiętać współcześni nam, którzy lekceważą niszczycielskie skutki „reform rynkowych”.

Odpowiedzmy sobie wreszcie na pytanie co osoba P. Skoropadskiego i epizod Państwa Ukraińskiego może znaczyć dla nas Polaków? Nasze problemy z Ukrainą polegają na braku pozytywnych wzorców do których moglibyśmy się odwołać. Nowożytna historia Rzeczypospolitej Obojga Narodów to pasmo nieporozumień i osuwanie się naszych narodów od wysokiej kultury Średniowiecza (Ruś Kijowska, Polska Piastów) w bagno republikanizmu (Polska) i anarchizmu (Ukraina). XX w. to z kolei po stronie ukraińskiej ekscesy rozwydrzonego nacjonalizmu. Czy wobec tego wzajemne postrzeganie się budować możemy tylko udając że nie pamiętamy o przeszłości lub wypominając sobie wzajemnie winy?

Niekoniecznie. Zamiast aranżować kolejne niesłużące niczemu rocznice mordu w Hucie Pieniackiej lub na Wołyniu, lepiej może inspirować w Ukrainie środowiska dokonujące przewartościowania tamtejszych tradycji w duchu państwowym i tożsamościowym. Nie ma ich wiele, choć nie brakuje takich – można je znaleźć nawet na popularnym portalu społecznościowym Facebook. Zamiast zatem wyrzucać ciągle Ukraińcom to, co nam się w ich tożsamości nie podoba, zacznijmy mówić im o tym, do czego powinni nawiązywać.

Ronald Lasecki

1. M. Studenna-Skrukwa, Ukraiński Donbas. Oblicza tożsamości regionalnej, Poznań 2014, s. 53.
2. A. Wilson, Ukraińcy, Warszawa 2002, s. 128.
3. Вільне козацтво, ukraińskie ochotnicze formacje kozackie o orientacji antykomunistycznej. Funkcjonowały w latach 1917-1918.
4. A. Chojnowski, J. J. Burski, Ukraina, Warszawa 2006, s. 36.
5. J. Hrycak, Historia Ukrainy 1772-1999. Narodziny nowoczesnego narodu, s. 136.
6. W. A. Serczyk, Historia Ukrainy, Wrocław 2001, s. 268.
7. M. Studenna-Skrukwa, dz. cyt., s. 67.
8. J. Hrycak, dz. cyt., s. 138; A. Chojnowski, J.J. Burski, dz. cyt., s. 38.
9. M. Studenna-Skrukwa, dz. cyt., s. 133-135.
10. J. Hrycak, dz. cyt., s. 135.
11. J. Hrycak, dz.cyt., s. 139.

na ile punktów oceniasz artykuł? : 

Twoja ocena: brak
0
Jeszcze nie oceniano

Dyskusja

oto Eowina

Artykuł dobry, chociaż nieco wybiorczy.

Autor nic nie wspomina o powstaniu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej i walki o Lwów, a szczególnie o polskich dzieciach w obronie Lwowa.

oto chłop jag

Powyższy artykuł uwypukla i to, że

rozczłonkowanie Rosji było już brane pod uwagę na etapie planowania
I WŚ. Potem etap mądrości diametralnie był różny aby w końcu powrócić w to samo miejsce - tołażysze.
Wniosek?
Dzisiaj jest za wcześnie aby stwierdzić, że Ukrainę na stałe oderwano już od Rosji - tołażysze. Nie jest natomiast za wcześnie na jedno - mianowicie póki co - nie przewiduje się dalszego istnienia atrapy Polski - tołażysze.

oto Konrad Rękas

W tekście brakuje mi analizy

W tekście brakuje mi analizy ideologii hetmańczyków-państwowców na emigracji - a było to środowisko ukraińskie wykonujące bodaj najciekawszą robotę programową. Mam więc nadzieję, że kol. Ronald napisze drugą część :)

Twój komentarz?

Filtered HTML

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <i> <strong> <b> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <center> <h1> <h2> <h3> <h4> <h9> <img> <font> <hr> <span> <bgcolor> <del> <iframe> <span>
  • Youtube and Vimeo video links are automatically converted into embedded videos.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.