Legitymizm społeczny

Autor tej grubej i dobrze udokumentowanej książki kładzie duży nacisk na odróżnienie społecznego nauczania kościoła od "katolicyzmu społecznego". Te dwa zjawiska nie są co prawda wzajemnie niezależne, ale mimo to są odmienne, choćby dlatego, że drugie narodziło się znacznie później.

Nauczanie społeczne istniało zawsze: od samego początku Magisterium miało coś do powiedzenia na temat dobrych rządów, uczciwości w interesach, lichwy, fałszowania monety (również przez władców), sprawiedliwych podatków czy praw i obowiązków związanych z własnością prywatną, gminną czy kościelną. Wszystko to jednak w praktyce osadzone było w dość statycznych realiach świata, który możemy nazwać feudalnym, nawet jeśli termin ten będzie wielkim uogólnieniem. Pewne zjawiska uznawano za naturalne i oczywiste: na przykład podział stanowy społeczeństwa, prymat polityczny i ekonomiczny szlachty i duchowieństwa (w mniejszym stopniu bogatego mieszczaństwa) oraz zasadniczą rolę kulturotwórczą tych warstw, wreszcie przeniknięcie całego życia społecznego cnotami wywiedzionymi z religii, a także daleko posunięty udział Kościoła w życiu publicznym.

Ustrój ten nie był całkowicie jednolity – i inaczej mógł wyglądać w Rzeczypospolitej, a inaczej w Anglii czy Francji, inaczej w XII, a inaczej w XVII stuleciu – ale przedstawiał się mniej więcej tak, jak to zarysowaliśmy wyżej. Co więcej, podobnie zorganizowane były także liczne społeczeństwa niechrześcijańskie, by wspomnieć choćby Tybet, Indie czy Japonię.

W tymże świecie było rzecz jasna dużo niesprawiedliwości, a także niepewności i nędzy, niemniej istniały pewne instytucje, które łagodziły owe zjawiska. Mowa przede wszystkim o instytucjach kościelnych oraz stowarzyszeniach w rodzaju gildii i cechów, mowa też o tradycyjnych wspólnotach rodowych czy gminnych. Dodajmy też, że mało kto – poza przywódcami marginesowych, apokaliptycznych sekt, objawiających się od czasu do czasu – wyobrażał sobie, iż świat mógłby przybrać znacząco inną formę. Słaba akumulacja kapitału wraz z niskim rozwojem technologicznym potęgowały przekonanie, zapewne słuszne, iż pewien obszar biedy i nędzy jest nieusuwalny, większa część ludności musi się zajmować męczącą pracą fizyczną, wszyscy żyjemy do pewnego stopnia na łasce kaprysów przyrody (takich jak susze, choroby i powodzie), a najlepszym sposobem na częściowe i zawsze tylko doraźne rozwiązanie tych problemów – jest jałmużna, dobroczynność, miłość do konkretnego bliźniego.

Wiek XIX sporo jednak zmienił. Rewolucja francuska wykreowała świat pod wieloma względami nowy. Oczywiście nadal akceptował on np. własność prywatną, ale premiował własność kapitalistów ponad majątki arystokratów, nie mówiąc już o gruntach kościelnych. Jedne i drugie były zresztą często konfiskowane w toku politycznych zawirowań. Rozwijał się przemysł i handel, ale równocześnie rozpadły się tradycyjne więzi korporacyjne i cechowe tudzież zobowiązania feudalne (pamiętajmy, że ostatecznie dziedzic też miał pewne obowiązki względem poddanych; zresztą ich wypełnianie leżało też w jego interesie). Więzi te zresztą niekoniecznie rozpadły się "same z siebie". Ustawa Le Chapelier we Francji, wydana w roku 1791, po prostu zabroniła organizowania zrzeszeń kupieckich, robotniczych, rzemieślniczych i podobnych. Naturalnie bardziej prześladowano próby organizowania się robotników niż bourgeois – ale tak to już w historii bywa.

Dziś możemy mówić, że wiek XIX, choć pod wieloma względami ciężki, to jednak pozwolił na przejście do nowoczesnego społeczeństwa, jakie znamy dziś. A jest to społeczeństwo pod wieloma względami spokojne i bogate. Możemy być reakcjonistami i utyskiwać na mondo moderne, ale jednak korzystamy z takich dobrodziejstw rozwoju cywilizacyjnego jak praktyczna eliminacja głodu (w świecie zachodnim, rzecz jasna), centralne ogrzewanie, higiena, medycyna czy otwarta dla każdego (przynajmniej teoretycznie) możliwość awansu społecznego – od syna robotnika do profesora, od pucybuta do milionera, a przynajmniej do lokalnego "janusza biznesu", jak to się dziś mówi w młodzieżowym slangu.

Jedni powiedzą, że to wszystko zasługa XIX-wiecznego kapitalizmu, inni – że to w głównej mierze zasługa ograniczeń nałożonych na ten kapitalizm przez Bismarcka, ustawodawstwo związkowe czy przepisy przeciwko pracy dzieci. Załóżmy jednak nawet, na potrzeby dyskusji, że pierwsza wersja jest całkowicie prawdziwa. Czy dla robotnika mordującego się w paryskiej fabryce dwa wieki temu i egzystującego w suterenie z piątką dzieci tudzież żoną dogorywającą na suchoty byłaby dużym pocieszeniem świadomość, że jego progenitura kilka pokoleń później będzie dysponować łazienką, lodówką, kaloryferem, codziennym obiadem i innymi luksusami? A zatem pytanie o wiek XIX jest pytaniem o to, czy cena była idei godna – i czy nie dało się "zrobić tego lepiej".

Otóż legitymiści (i w ogóle konserwatyści, tradycjonaliści czy też reakcjoniści) zostali w XIX wieku umiejscowieni pomiędzy dwiema potężnymi siłami klasowymi, które były im obce, a często wrogie. Po jednej stronie – proletariat, po drugiej – wielkie mieszczaństwo. Mieszczaństwo (bankierzy, fabrykanci, kupcy) było sojusznikiem przeciwko (faktycznej lub potencjalnej) agresji spauperyzowanych mas ludowych; bourgeois może i okradli szlachtę jedno, dwa lub trzy pokolenia temu, ale ostatecznie bronili podstaw ustrojowych takich jak władza niewielu i własność prywatna. Z drugiej strony, proletariat (zwłaszcza chłopski) był sojusznikiem przeciwko mieszczaństwu, które miało wobec arystokratów i duchownych kompleks niższości, a zarazem ulegało nowinkom oświeceniowym, pozytywistycznym i po prostu liberalnym.

Był jeszcze jeden interesujący aspekt całej tej sytuacji. Otóż rozważać można było trzy lekarstwa na nędzę mas ludowych i wyzysk. Pierwsze to pomoc doraźna: miłosierdzie przejawiające się w filantropii, działalność ochronek, szkół i kuchni dla bezdomnych, wreszcie – jałmużna rzucana do czapki dziada proszalnego pod Kościołem. Drugie rozwiązanie to reformy społeczne, a więc takie modyfikacje przepisów, które łagodziłyby los klasy robotniczej i wymuszały większą wyrozumiałość czy solidarność, choćby i nieszczerą, ze strony kapitalistów. Rozwiązanie trzecie to rewolucja, rozumiana nie tyle "technicznie", jako obalenie rządów i przejęcie władzy przy pomocy zbrojnego powstania (boć przecież i legitymiści nierzadko się w tego rodzaju działania angażowali), ale rewolucja pojmowana ideologicznie, a więc jako zaprowadzenie porządków lewicowych, dziś byśmy powiedzieli: socjalistycznych. Taka rewolucja mogłaby być gwałtowna i krwawa, ale nie to było najistotniejsze; ważniejsze było to, iż całkowicie zmieniałaby fundamenty panującego ładu, na przykład znosząc prywatną własność środków produkcji, resztki przywilejów szlacheckich i kościelnych, cenzus majątkowy w wyborach itd.

Pierwsze podejście było z początku jedynym, jakie prezentowali katolicy, a tym bardziej legitymiści. Trzecie podejmowane było jedynie przez ruchy nieortodoksyjne, będące na bakier z polityką Stolicy Apostolskiej, a także z Magisterium. Drugie rozwijano bardzo powoli, zresztą w różnych formach. Warto zauważyć, że do tematu reform społecznych środowiska katolickie – co widać na przykładzie Francji, bo na niej skupia się Duroselle – podchodziły przez długi czas "jak pies do jeża", by użyć nieco wulgarnego określenia. Brało się to zapewne z dwóch rzeczy. Pierwszą był lęk o to, by działania wymierzone przeciwko bankierom i fabrykantom nie rozbudziły przesadnych ambicji i żądań wśród klas niższych.

Marks w swoim "Manifeście Komunistycznym" poświęcił cały rozdział "socjalistom-legitymistom". "Proletariacką torbą żebraczą arystokraci potrząsali niby sztandarem, żeby skupić lud dookoła siebie" - pisał zgryźliwie, ale poniekąd oddając stan faktyczny. Podobnie podsumować można kolejne zdanie: "Zresztą tak mało ukrywają oni reakcyjny charakter swej krytyki, że główne ich oskarżenie przeciw burżuazji polega właśnie na tym, iż pod jej panowaniem rozwija się klasa, która wysadzi w powietrze cały stary porządek społeczny. Bardziej jeszcze zarzucają burżuazji, że wytwarza ona rewolucyjny proletariat, aniżeli, że wytwarza w ogóle proletariat".

Tak rzeczywiście było, ale wynikało to być może z głębszy podstaw niż te, które dostrzegał Marks. Dość powiedzieć, że podobny sposób myślenia prezentowany był przez cały XIX wiek w pismach papieży, np. w encyklikach społecznych. Otóż punktem wyjścia były tu dwa stanowiska, pozornie sprzeczne. Pierwszym był daleko posunięty pesymizm antropologiczny, który we Francji mógł być dodatkowo wzmacniany przez czające się w półmroku złogi jansenizmu. Sam Chrystus Pan zapowiedział, że zawsze będziemy mieć ubogich wobec siebie, jak więc moglibyśmy myśleć o tym, by "ustawą znieść ubóstwo"?

"Ubolewanie nad sytuacją tłumu jest wytaczaniem sprawy Bogu. Chcecie usunąć nędzę, a dlaczego nie pragniecie usunąć również uczucia głodu, a wreszcie samej śmierci?" - pisał ultras Saint-Bonnet. Nasz autor podaje inne przykłady takiej postawy. Na przykład Gazette de France dostrzegała problem, ale zadziwia prostota postulowanego przez nią rozwiązania: "Od kilku lat nie przestajemy mówić, że przyczyny cierpień klas przemysłowych leżą nie w systemie społecznym, ale politycznym, a zatem wszystkie myśli i usiłowania powinny zmierzać do naprawy systemu politycznego, żadną miarą do reform społecznych czy ekonomicznych". A zatem – dopowiedzmy – wystarczy przegnać liberałów z Izby, znieść Kartę – i wszystko będzie znów w najlepszym porządku.

Podobne idee przewijały się w świecie prawosławnym. Bodaj Konstantin Leontjew pisał, iż rolą wielkich religii jest sprawianie, by człowiek był w stanie pogodzić się z niedostatkami zastanego świata.

Naturalnie nie chcemy całkiem deprecjonować owego pesymizmu antropologicznego. Staat crux dum volvitur orbis. Kościół wiele widział przez prawie dwa tysiące lat, przeżył różne imperia i rebelie, stąd też typowe stało się dlań przeświadczenie, że większa część szumnie zapowiadanych zmian kończy się w najlepszym razie tak jak w "Lamparcie" di Lampedusy; przy czym aby rzeczywiście wszystko pozostało po staremu, trzeba najpierw wiele zmienić, co odbywa się za cenę krwi i eskalacji niskich instynktów. Féron, biskup Clérmont, pisał w 1854 roku:

"Dążenie do usunięcia ubóstwa jest utopią. We wszystkich narodach klasy robotnicze tworzą masę ludności, a więc nie mogą one nie wytworzyć wielkiej liczby inwalidów porządku społecznego, który zowiemy biednymi. Niszcząc bogactwo indywidualne można by stworzyć ogólną zamożność tylko na jeden dzień".

A teraz druga strona medalu: optymizm. Zadziwiający, chrześcijański optymizm, którego wyrazem było przeświadczenie, że właściwie nie byłoby żadnego problemu społecznego, gdyby tylko jednostki działały moralnie; w zgodzie z cnotą miłosierdzia. Ten sposób myślenia widoczny jest nawet w papieskich encyklikach społecznych, pisanych już w drugiej połowie XIX stulecia. Papieże niedwuznacznie sugerują, że gdyby tylko w sercach obywateli zatriumfowało moralne postępowanie, wtenczas samo to wystarczyłoby do uśmierzenia większej części problemów. Program reform instytucjonalnych jawi się więc jako rodzaj protezy, oferowanej – mówiąc biblijnie – "ze względu na zatwardziałość serc waszych".

Duroselle również o tym pisze:

"Porzuci się [po roku 1848 – przyp. ATW] wszelką myśl o reformie materialnej i społecznej, aby opowiedzieć się za reformą moralną. Coraz częściej spotykamy ten pogląd, że należy oddziaływać przede wszystkim na umysły i serca".

Ogólnie jednak nie należy tego generalizować. Na przykład dostatecznie rozwinięta sieć instytucji charytatywnych (zwłaszcza takich jak szkoły czy szpitale) może (przynajmniej w teorii) wygenerować zmianę na poziomie społecznym, nawet jeśli nie będzie ona od razu potwierdzona odpowiednią ustawą. Poza tym katolicy prezentowali rozmaite postawy, sam Duroselle o tym pisze, a jednocześnie ciężko byłoby od nich oczekiwać aprobaty dla ruchów rewolucyjnych. Całe szczęście, zresztą.

Co zaś się tyczy "legitymistów społecznych" (takiego określenia wprost używa autor), to od pewnego momentu ich nieoficjalną doktryną stało się to, co później nazwano korporacjonizmem. A zatem lekarstwa na bolączki rozwijającego się kapitalizmu upatrywali w powrocie do systemu cechowego, do sieci pozapaństwowych, ale niekomercyjnych instytucji, w których osadzone byłoby życie robotnika czy rzemieślnika. Przodował w tym np. Armand de Melun, zaangażowany w kwestię poprawy losu robotników.

We wczesnym okresie, w czasach ultrasów, zgłaszano też – np. ustami Bonalda – postulat deindustrializacji kraju, a w każdym razie pomstowano na to, że koleje żelazne zabijają interes przydrożnych karczmarzy, maszyny odbierają pracę rzemieślnikom etc. To jednak była jedna z tych sytuacji, w których trzymanie się przeszłości do niczego nie prowadzi. Zatrzymanie tych procesów nie byłoby chyba możliwe, a gdyby nawet do niego doszło, to wówczas Francja stałaby się na tle Europy cokolwiek archaiczną enklawą, przegrywającą w starciu z państwami przemysłowymi. Cóż, w pociągu historii warto urządzić sobie własny przedział – ale wpierw trzeba do tego pociągu wsiąść. Na tej trasie nie wraca się do starych stacji, każda popada w zapomnienie.

Wróćmy na koniec do rozróżnienia podanego na początku. Otóż katolicyzm społeczny jest dla Duroselle'a czymś innym niż zwykłe nauczanie społeczne. Tomiści i scholastycy mogli pisać o uczciwej cenie, ale nie pisali o kompleksowej przemianie społecznej, politycznej i gospodarczej, która miałaby zmienić położenie klas niższych czy nawet zmodyfikować samo pojęcie klasy lub stanu jako takie. Tymczasem na teren katolicyzmu społecznego wchodzimy, jak pisze Duroselle,

"gdy tylko przestajemy mówić o 'biednych', lecz zastanawiamy się nad ubóstwem, nie mówimy więcej o 'miłosierdziu', ale o 'ekonomii dobroczynności'; gdy wreszcie jałmużnę indywidualną zastępujemy ambicją czynu zbiorowego".

Autor uważa, że tym samym "opuszczamy dziedzinę tradycyjnego miłosierdzia", ale wydaje się to przesadnym wnioskiem. To znaczy: tak może się dziać, ale byłoby przecież lepiej, gdyby jedno współgrało z drugim. Owszem, zdaje się, że istotnie w XIX wieku pojawił się palący problem społeczny, domagający się pewnych działań systemowych, ale nie znaczy to, że klasyczne miłosierdzie należy deprecjonować. Jak wiemy, w skrajnych przypadkach prowadzi to do konsekwencji znanych z działalności komunistów i rewolucjonistów, którzy uważali, że indywidualna, charytatywna pomoc jest wręcz zaporą na drodze do autentycznej rewolucji.

Celem katolików społecznych, przynajmniej tych, którzy nie pogrążyli się w błędach potępionych przez Rzym, nie była zresztą rewolucja. Może i nie chcieli poprzestawać na jałmużnie (a jeśli już, to chcieli nadać jej zorganizowany charakter, budując sieci domów opieki, biur pośrednictwa pracy czy szkół), ale też nie marzyli o przewrocie unicestwiającym własność. Jednym z przykładów ich podejścia była np. walka o świętowanie niedzieli, a więc o to, by nie przymuszać w ten dzień robotników do pracy; innym postulatem "systemowym" był program korporacjonistyczny. Zakładano też liczne stowarzyszenia, takie jak Towarzystwo św. Franciszka Ksawerego czy Towarzystwo św. Wincentego a Paulo. W pewnej mierze pracowały one nad koncepcjami reform, zasadniczo jednak stawiały na oddolną samoorganizację (kolonie rolne, warsztaty, żłobki, patronaty nad terminatorami) i doskonalenie moralne klas niższych.

Katolicy społeczni to nie byli jedynie legitymiści, bo także monarchiści orleanistyczni, liberałowie katoliccy, chrześcijańscy demokraci (nie żebyśmy ich aprobowali) i wreszcie – apolityczni duchowni. Książka Duroselle'a, licząca grubo ponad pół tysiąca stron, daje rozległy przegląd tych wszystkich ludzi, środowisk i zagadnień. Legitymistom i reakcjonistom został poświęcony jeden pełny rozdział, siłą rzeczy pojawiają się jednak także w innych częściach pracy. Naturalnie jest mowa również o tych katolikach, których zapatrywania stały się w pewnym momencie mniej lub bardziej nieortodoksyjne – o księżach socjalistach czy katolickich fourierystach. Jest to więc panorama obejmująca wiele środowisk. Dziś to już tylko historia – katolicyzm nad Loarą zamarł, a w gospodarce pojawiły się inne problemy; to jednak temat na odrębny tekst.

Douruselle

J. B. Duroselle, "Początki katolicyzmu społecznego we Francji (1822 – 1870)", Instytut Wydawniczy PAX 1961.

na ile punktów oceniasz?: 

Twoja ocena: brak
5
Ogólna ocena: 5 (głosów: 2)

Tematy: 

Dyskusja

Twój komentarz?

Filtered HTML

  • Allowed HTML tags: <a> <em> <i> <strong> <b> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <center> <h1> <h2> <h3> <h4> <h9> <img> <font> <hr> <span> <bgcolor> <del> <iframe> <span>
  • Youtube and Vimeo video links are automatically converted into embedded videos.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.

Plain text

  • No HTML tags allowed.
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.